Ufunuo wa hivi karibuni unaonyesha kuwa serikali ya Uchina inajenga mfumo wa kisasa unaoendeshwa na akili bandia (AI) kwa lengo la kugundua na kuzuia maudhui yanayoonekana kuwa nyeti kwenye mtandao. Inaaminika kuwa mfumo huu unalenga kwa kiasi kikubwa kudhibiti malalamiko ya kijamii au ukosoaji wowote unaoelekezwa kwa siasa za nchi. Wachambuzi wa masuala ya teknolojia na siasa wameitazama hatua hii kama mfano halisi unaoonyesha jinsi serikali za kiimla zinavyotumia teknolojia ya juu ya AI kama chombo cha ukandamizaji wa uhuru wa kujieleza.
Kulingana na ripoti iliyotolewa na TechCrunch mnamo tarehe 26, mtafiti wa usalama wa mtandao anayejulikana kwa jina la 'NetAskari' aligundua hivi karibuni hifadhidata ya Elasticsearch ambayo ilikuwa wazi na isiyolindwa kwenye seva za kampuni kubwa ya teknolojia ya Kichina, Baidu. Hifadhidata hii ilibainika kuwa na takriban rekodi 133,000 za maandishi ambayo yalikuwa yakitumiwa kuufunza mfumo mkuu wa lugha (LLM) ili kukagua maudhui mbalimbali kwa wakati halisi.
Data iliyovuja ilikuwa na taarifa zinazogusa maeneo mengi, kuanzia habari za kijeshi na migogoro ya wafanyakazi, hadi masuala ya uchafuzi wa mazingira, usalama wa chakula, satira za kisiasa, na masuala yanayohusu eneo la Taiwan. Cha kushangaza ni kwamba hata misemo isiyo ya moja kwa moja kama vile methali ya Kichina "mti unapoanguka, tumbili hutawanyika" ilijumuishwa katika orodha ya maneno na misemo ambayo inapaswa kukaguliwa kwa umakini. Mfumo huu umeundwa kwa ustadi wa hali ya juu ili kugundua malalamiko ya kihisia na ukosoaji wa mfumo uliopo bila kujali jinsi unavyoelezwa au kufichwa.
Uwezo huu wa hali ya juu unatokana na ukweli kwamba LLM ina uwezo wa kuelewa muktadha na maana ya maneno badala ya kutafuta tu maneno muhimu yaliyotajwa waziwazi. Kwa msingi wa uelewa huu, mfumo unaweza kuainisha maudhui kama yanayohusu siasa, masuala ya kijamii, au masuala ya kijeshi na kuyaweka katika kundi la 'yanayohitaji hatua ya haraka'. Hii ina maana kwamba hata ukosoaji uliofichwa kwa lugha ya mafumbo unaweza kugunduliwa.
Mifano mashuhuri iliyojumuishwa kwenye data hiyo ni pamoja na taarifa ya mfanyabiashara aliyelalamikia polisi wafisadi, kilio cha watu kuhusu umasikini katika maeneo ya vijijini, na ripoti kuhusu ufisadi unaodaiwa kufanywa na kiongozi wa chama cha kikomunisti ambaye anaamini ushirikina. Maneno muhimu yanayohusu Taiwan yalionekana zaidi ya mara 15,000, na hata taarifa zinazohusu harakati za kijeshi, kama vile maelezo kuhusu ndege mpya za kivita, zilikuwa zikifuatiliwa kwa karibu sana.
Maagizo yaliyotolewa kwa LLM ndani ya data hiyo yalikuwa na maneno kama vile 'prompt token', ambayo yanafanana sana na maagizo yanayotumika katika mifumo mingine ya AI kama vile 'ChatGPT'. Hii inaonyesha wazi kuwa serikali ya Uchina inatumia teknolojia ya kisasa ya AI kwa ajili ya kurasimisha na kuimarisha udhibiti wake juu ya maoni ya umma kwenye mtandao.
Lengo lililotajwa la matumizi ya data hiyo lilibainishwa kama 'operesheni ya maoni ya umma'. Inafahamika kuwa hii ni istilahi inayotumiwa sana kurejelea shughuli za udhibiti na propaganda za kitaifa zinazoongozwa na Ofisi Kuu ya Habari ya Mtandao ya Uchina (CAC). Hii inathibitisha hofu kwamba mfumo huu wa AI unalenga kudhibiti taarifa zinazochapishwa na wananchi.
Xiao Qiang, mtafiti katika Chuo Kikuu cha California, Berkeley, alitoa maoni yake akisema kwamba "zaidi ya udhibiti wa jadi, AI inafanya udhibiti wa serikali kuwa wa kisasa zaidi" na kwamba "hii ni ushahidi tosha kuwa serikali ya Uchina inataka kutumia AI kama chombo kikuu cha ukandamizaji wa uhuru wa kujieleza."
Hata kampuni ya OpenAI, ambayo inasimamia mfumo wa ChatGPT, iliripoti mwezi uliopita kuwa "kulikuwa na dalili za wazi kwamba wahusika walioko Uchina walijaribu kutumia AI kufuatilia maandamano ya haki za binadamu na kuwachafua watu wanaopinga serikali." Ufunuo huu unazidi kuongeza wasiwasi kuhusu matumizi mabaya ya teknolojia ya AI na serikali mbalimbali duniani.
Kwa Tanzania na nchi nyingine zinazoendelea, uelewa wa matumizi haya ya teknolojia ya AI ni muhimu sana. Ingawa Tanzania inaweza kuwa bado haijafikia hatua hii ya teknolojia ya udhibiti wa maoni, ni muhimu kwa wataalamu, serikali, na wananchi kwa ujumla kufuatilia kwa karibu maendeleo haya ili kuhakikisha kuwa teknolojia inatumika kwa manufaa ya jamii na si kwa ukandamizaji wa uhuru wa msingi.