Katika utamaduni wa Kitanzania, kuandaa chakula ni zaidi ya shughuli ya kawaida; ni kiini cha maisha ya familia na jamii. Hata hivyo, nyuma ya desturi hii iliyojengeka, kuna ukweli mchungu: mamilioni ya Watanzania bado wanategemea kuni na mkaa kama vyanzo vikuu vya nishati ya kupikia. Mazoea haya, ingawa yamezoeleka, yamekuwa yakihatarisha afya ya jamii, kuharibu mazingira yetu, na kuongeza mzigo mkubwa wa kiuchumi kwa kaya nyingi.
Takwimu za Kutisha na Athari Zake
Ofisi ya Taifa ya Takwasi (NBS) inatoa takwimu za kushtua zinazoonyesha jinsi kaya nyingi nchini bado zinategemea kuni na mkaa. Athari za hali hii ni pana na za kutisha. Moshi unaotokana na kuchoma kuni na mkaa ndani ya nyumba ni chanzo kikuu cha magonjwa ya mfumo wa upumuaji, hasa kwa wanawake na watoto ambao hutumia muda mrefu karibu na maeneo ya kupikia. Shirika la Afya Duniani (WHO) linakadiria kuwa takribani watu milioni 3.2 hufariki kila mwaka duniani kutokana na magonjwa yanayosababishwa na uchafuzi wa hewa majumbani, hali inayoonyesha ukubwa wa tatizo hili.
Mbali na athari za kiafya, mzigo wa kiuchumi ni mkubwa. Utafiti wa Benki ya Dunia wa mwaka 2023 unaonyesha kuwa kaya za mijini nchini Tanzania hutumia hadi asilimia 30 ya kipato chao kununua mkaa. Hali hii inawalazimisha wananchi kutenga sehemu kubwa ya bajeti zao kwa ajili ya nishati, badala ya kuwekeza katika mahitaji mengine muhimu. Kwa upande wa familia za vijijini, hutumia muda mwingi na nguvu nyingi kukusanya kuni, jambo linaloathiri uzalishaji na maendeleo mengine. Zaidi ya hayo, matumizi makubwa ya kuni na mkaa yanasababisha uharibifu mkubwa wa misitu, na hivyo kuhatarisha mifumo ya ikolojia na kudhoofisha juhudi za kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi.
Safari ya Tanzania Kuelekea Nishati Safi
Licha ya changamoto hizo, Tanzania imeanza safari yenye matumaini kuelekea matumizi ya nishati ya kisasa. Mafanikio makubwa yameshuhudiwa katika uzalishaji na usambazaji wa umeme nchini. Katika muongo mmoja uliopita, serikali imewekeza kikamilifu katika miradi mikubwa ya miundombinu ya nishati, ikiwemo Mradi wa Umeme wa Maji wa Julius Nyerere Hydropower Project, unaotarajiwa kuzalisha megawati 2,115. Mradi huu utaongeza kwa kiasi kikubwa uwezo wa kitaifa wa umeme, na kutoa fursa mpya za matumizi ya nishati safi. Uwekezaji wa ziada katika mitambo ya gesi na umeme wa jua unaendelea kuongeza idadi ya vyanzo vya nishati na kuimarisha upatikanaji wa umeme.
Juhudi hizi za kuongeza upatikanaji wa umeme zimekuwa na matokeo chanya. Wakala wa Nishati Vijijini (REA) umefanikiwa kuunganisha vijiji vyote 12,318 (sawa na asilimia 100) kwenye umeme tangu kuanzishwa kwake. Hatua hii muhimu inaiwezesha Tanzania kufikia malengo yake ya upatikanaji wa umeme kwa wote ifikapo mwaka 2030, kulingana na malengo ya Maendeleo Endelevu (SDGs). Kadri umeme unavyoendelea kufikia maeneo ya mijini na vijijini, fursa mpya za kubadili namna ya kupika zinaibuka.
Mapinduzi ya Kupika kwa Umeme (eCooking)
Kupika kwa umeme, au eCooking, ni eneo jipya lenye matumaini makubwa. Tofauti na mbinu za jadi za kutumia kuni na mkaa, eCooking hutumia vifaa vya kisasa kama vile sufuria za shinikizo za umeme (electric pressure cookers), jiko la induction, na rice cooker, ambavyo ni safi zaidi, vya haraka, na vyenye ufanisi mkubwa wa nishati. Kadri kaya nyingi zinavyopata umeme wa uhakika na wa bei nafuu, vifaa hivi vinaanza kupatikana kwa urahisi na kuwa mbadala wa kweli wa nishati chafu.
Mwelekeo huu wa mabadiliko ulipata msukumo mkubwa Juni 2, 2025, pale serikali ilipozindua Mkakati wa Kitaifa wa Mawasiliano Kupikia Nishati Safi 2024–2034 jijini Dodoma. Hatua hii imejengwa juu ya uzinduzi wa Mkakati wa Kitaifa wa Kupikia Safi (2024–2034) uliofanyika Mei 8, 2024. Mkakati huu unaelekeza dira ya miaka 10 ya kufanikisha matumizi ya nishati safi ya kupikia kwa asilimia 80 ifikapo mwaka 2034.
Mkakati huu mpya unasisitiza matumizi ya nishati safi na pia kuhamasisha matumizi ya teknolojia salama kama vile kupika kwa umeme, hasa kwenye maeneo yenye miundombinu ya umeme iliyoboreshwa. Zaidi ya hayo, mkakati umeunganisha ajenda ya kupikia safi na ajenda pana za kitaifa za upatikanaji wa umeme, mabadiliko ya tabianchi, na afya ya umma. Hii inahakikisha kuwa suala la nishati safi ya kupikia halibaki kuwa la pembeni, bali linakuwa nguzo muhimu ya maendeleo endelevu ya taifa.
Katika wiki na miezi ijayo, mageuzi haya makubwa yanatarajiwa kuonekana zaidi kwa vitendo. Tanzania ipo katika hatua muhimu ya kihistoria ya kubadili kabisa taswira ya kupika kwa mamilioni ya raia wake. Kwa familia, jamii, na taasisi mbalimbali, huu unaweza kuwa mwanzo wa maisha bora zaidi, yenye afya, na njia ya kisasa zaidi ya kupika na kuishi. Je, Watanzania wako tayari kupokea mapinduzi haya ya nishati safi ya kupikia?