Utafiti mpya wa kimataifa umebainisha ukweli wa kushtua kuhusu usambazaji wa vipande vidogo sana vya plastiki, vinavyojulikana kama 'microplastics', katika vilindi vya bahari. Kadiri chembe hizo za plastiki zinavyokuwa ndogo zaidi, ndivyo zinavyosambaa kwa usawa zaidi na kudumu kwa muda mrefu katika kina kirefu cha bahari, tofauti na ilivyodhaniwa awali. Ugunduzi huu, uliochapishwa katika jarida la kisayansi la kimataifa 'Nature', unatoa mwanga mpya kuhusu jinsi uchafu huu unavyozunguka katika mfumo ikolojia wa bahari kuu na unaweza kusaidia katika kutengeneza mikakati madhubuti ya kukabiliana na janga la uchafuzi wa plastiki baharini.
Uchunguzi huu uliongozwa na watafiti kutoka Shirika la Japani la Sayansi na Teknolojia ya Bahari na Dunia (JAMSTEC) kwa kushirikiana na wanasayansi wengine duniani. Walichambua kwa kina data kubwa iliyokusanywa kati ya mwaka 2014 na 2024 kutoka vituo 1,885 vya uangalizi vilivyotapakaa katika bahari mbalimbali duniani. Data hiyo ilijumuisha sampuli za maji kuanzia kwenye tabaka la juu kabisa la bahari (kina cha sentimita 0-50) hadi kwenye kina kirefu sana, ikiwemo eneo la Bonde la Mariana lenye kina cha takriban mita 6,800.
Matokeo ya uchambuzi yalionesha tofauti kubwa katika usambazaji kulingana na ukubwa wa chembe za plastiki. Vipande vidogo zaidi vya plastiki, vyenye ukubwa wa maikromita 1 hadi 100 (μm, ambapo maikromita moja ni sawa na sehemu moja kati ya milioni ya mita), vilionekana kusambaa kwa usawa zaidi katika kina kirefu. Aidha, wingi wake (concentration) ulipungua taratibu kadiri kina kilivyoongezeka. Kinyume chake, vipande vikubwa kidogo (ukubwa wa maikromita 100 hadi 5,000) vilipungua kwa kasi kubwa kadiri kina kilivyoongezeka na vilionekana kujikusanya zaidi katika maeneo ya juu, chini ya kina cha mita 100. Watafiti wanasema hii inamaanisha kuwa plastiki ndogo sana zinaelea na kusambaa katika bahari yote na hubaki huko kwa muda mrefu zaidi.
Sababu kuu ya tofauti hii inatajwa kuwa ni wepesi na mwendo wa kuzama wa chembe hizo. Plastiki ndogo sana ni nyepesi mno na huzama taratibu mno, kiasi kwamba inaweza kuchukua miezi kadhaa hadi miaka mingi kufikia kina cha mita 1,000 tu. Zaidi ya hayo, kwa sababu eneo la nje la chembe hizi (surface area) ni dogo, uwezekano wa viumbe vya baharini au madini kujishikiza na kuongeza uzito wake ili zizame haraka unapungua.
Utafiti huu pia unasisitiza athari kubwa ambayo plastiki hizi zinaweza kuwa nayo katika mazingira ya bahari kuu. Kwa mfano, iligundulika kuwa katika kina cha mita 2,000, asilimia 5 ya chembe zilizokuwepo zilikuwa ni plastiki ndogondogo, ikilinganishwa na asilimia 0.1 tu katika kina cha mita 30. Katika baadhi ya maeneo, viwango vilikuwa vya juu mno: zaidi ya chembe 1,100 za plastiki kwa kila mita moja ya ujazo ziligunduliwa katika kina cha mita 100-270 katika Bahari ya Atlantiki, na chembe 600 kwa mita ya ujazo katika kina cha mita 2,000 katika eneo maalum la Bahari ya Pasifiki Kaskazini. Cha kushangaza zaidi, katika kina cha mita 6,800 kwenye Bonde la Mariana, zilikutwa chembe 13,500 kwa kila mita moja ya ujazo.
Watafiti wamekosoa ukweli kwamba tafiti nyingi za awali kuhusu plastiki baharini zilijikita tu kwenye tabaka la juu sana la maji (kina cha chini ya sentimita 50). Wanahimiza kuwepo kwa mfumo mpana na endelevu wa ufuatiliaji wa plastiki ndogondogo katika kina kirefu cha bahari duniani kote ili kuelewa vyema ukubwa wa tatizo na kuweka mikakati sahihi ya kulinda mazingira yetu ya bahari, ambayo ni muhimu kwa uhai duniani na chanzo cha riziki kwa jamii nyingi, ikiwemo Tanzania.