Katika ulimwengu ambapo teknolojia ya Akili Mnemba (Artificial Intelligence - AI) inazidi kushika kasi na wakati mwingine kututisha kwa uwezo wake, Serikali ya Marekani imeamua "kunyoosha maelezo" na kuweka mipaka iliyo wazi. Ofisi ya Hataza na Alama za Biashara ya Marekani (USPTO) imetoa msimamo mzito na wa kisheria unaosema: Haijalishi roboti ina akili kiasi gani, haiwezi kutambuliwa kama mvumbuzi. Binadamu ndiye bosi, na ataendelea kuwa bosi.
Uamuzi huu umekuja kama jibu kwa mjadala uliokuwa ukifukuta duniani kote, ikiwemo hapa Tanzania, ambapo wabunifu na wataalamu wa TEHAMA wamekuwa wakijiuliza; Je, nikitumia ChatGPT au Midjourney kutengeneza kitu kipya, haki miliki ni ya nani? Mimi au hiyo mashine?
"Wewe ni Kifaa Tu, Kama Jembe kwa Mkulima"
Katika mwongozo mpya uliotolewa wiki hii, USPTO imefananisha mifumo ya AI na vifaa vya kawaida vya kazi. Wamesema wazi kuwa AI inayozalisha maudhui (Generative AI) ni sawa na "vifaa vya maabara, programu za kompyuta, au hifadhidata za utafiti."
Kwa lugha nyepesi ya Kiswahili, ni kama vile fundi seremala anavyotumia nyundo na msumeno kutengeneza kabati. Hata kama nyundo hiyo ni ya umeme na inafanya kazi haraka kiasi gani, sifa ya utengenezaji wa kabati haiendi kwa nyundo, bali kwa fundi seremala.
Mkurugenzi wa USPTO, John Squires, amepigilia msumari wa mwisho kwenye jeneza la ndoto za AI kuwa na haki miliki. Katika taarifa rasmi iliyotolewa tarehe 29, alisema: "AI inaweza kutoa mapendekezo au kufanya kazi, lakini tendo la 'Kubuni' au kupata wazo (concept) ni shughuli ya kibinadamu pekee."
Sheria Yamtambua "Mtu", Sio "Mashine"
Sheria za Marekani, ambazo mara nyingi huweka dira kwa sheria za kimataifa, zinasisitiza kuwa mvumbuzi lazima awe "Natural Person" (Binadamu wa kawaida). Hii inamaanisha kuwa hata kama roboti itakaa maabara na kuchanganya kemikali hadi ikapata dawa mpya ya kutibu malaria, haitaweza kupewa hati miliki (Patent). Hati hiyo lazima iandikwe jina la binadamu aliyeiongoza roboti hiyo.
Hii ni habari njema kwa wasanii na wabunifu, kwani inalinda hadhi ya akili ya binadamu dhidi ya mashine.
Hakuna Ubia na Roboti
Jambo lingine la kuvutia katika mwongozo huu mpya ni kufutwa kwa matumizi ya kigezo cha "Mvumbuzi Mwenza" (Joint Inventor) kwa AI. Awali, kulikuwa na dhana (iliyotumika wakati wa utawala wa Biden) ya kupima kama mashine imechangia kiasi kikubwa kwenye uvumbuzi. Lakini sasa USPTO wamesema, "Hapana."
Wamesisitiza kuwa huwezi kuwa na ubia na mashine. Kanuni za kupima uvumbuzi zitaendelea kuwa zilezile zinazotumika kwa binadamu. "Hakuna upendeleo wala kulegeza masharti kwa sababu tu AI imetumika," ilieleza sehemu ya taarifa hiyo.
Kitendawili Kilichobaki
Hata hivyo, bado kuna ukungu kidogo. Wakati mahakama zikikubaliana kuwa AI haiwezi kupewa haki miliki, bado haijawekwa wazi ni kiasi gani cha mchango wa binadamu kinahitajika ili kitu hicho kiitwe chake.
Kwa mfano, kama mwanafunzi wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam atatumia AI kuandika asilimia 90 ya tasnifu yake, na yeye akaongeza asilimia 10 tu, je, ana haki ya kusema yeye ndiye mvumbuzi? Hili ni eneo ambalo litaendelea kuzua mijadala mahakamani huko tuendako.
Kwa sasa, ujumbe uko wazi: Tumia AI kama unavyotumia kikokotoo (calculator). Inakusaidia kupata jibu, lakini akili ya swali ni ya kwako. Haki miliki inabaki kuwa tunu ya kipekee ya mwanadamu.