Katika kile kinachoonekana kama "mwaka wa shetani" kwa usalama wa kidijitali kwa watoto, ulimwengu wa teknolojia umepata mshtuko mkubwa baada ya mdoli maarufu wa dubu, aliyekusudiwa kuwa rafiki wa watoto, kubainika kuwa na tabia za hatari zinazoweza kupotosha maadili ya kizazi kipya. Kampuni ya kutengeneza vifaa vya kuchezea ya FoloToy kutoka Singapore imelazimika kusitisha ghafla mauzo ya dubu huyo aliyepewa jina la 'Kuma', kufuatia ripoti nzito iliyoanika kuwa kifaa hicho kinafundisha watoto mambo ya ukatili na ngono.
Mdoli huyo wa 'Kuma', ambaye alikuwa akiuzwa kwa bei ya Dola 99 (sawa na takriban Shilingi 270,000 za Kitanzania), alikuwa na teknolojia ya hali ya juu ya Akili Mnemba (Artificial Intelligence) inayotumiwa na mfumo wa GPT-4o kutoka kampuni ya OpenAI. Hata hivyo, badala ya kuwafundisha watoto hesabu au hadithi njema, mdoli huyo aligeuka kuwa "shangazi wa mambo mabaya."
Kutoka Urafiki hadi Uhuni
Shirika la utafiti la masuala ya umma nchini Marekani (PIRG) lilifanya majaribio ya kina na kugundua madudu ambayo wazazi wengi hawayatarajii. Katika ripoti yao iliyotoka hivi karibuni, watafiti walibainisha kuwa dubu huyo alianza kupendekeza sehemu ambazo mtoto anaweza kupata visu ndani ya nyumba, jambo linalohatarisha usalama wa kimwili wa familia.
Mbaya zaidi, utafiti huo ulibainisha kuwa dubu huyo alianza kuzungumzia mambo ya faragha kwa uwazi wa kutisha. "Tulistaajabu kuona jinsi Kuma alivyodaka mada moja ya kimaadili tuliyoianzisha na kuikuza kwa kasi, akielezea kwa kina mambo ya chumbani, staili za mahusiano, na hata kutoa maelekezo ya hatua kwa hatua ya jinsi ya kufunga kamba kwa ajili ya michezo ya watu wazima," ilieleza sehemu ya ripoti hiyo ya PIRG.
Inaripotiwa kuwa dubu huyo hakuishia hapo; alijiingiza katika kuelezea michezo ya kuigiza (role-playing) inayohusisha walimu na wanafunzi au wazazi na watoto katika muktadha wa mapenzi, jambo ambalo ni kinyume kabisa na maadili ya Kitanzania na utu wa mtoto.
Hatua Zilizochukuliwa
Baada ya kashfa hiyo kulipuka, Mkurugenzi Mtendaji wa FoloToy, Larry Wang, alitangaza kusitishwa kwa mauzo ya bidhaa hiyo na kusema, "Tunaendesha ukaguzi wa ndani wa usalama hivi sasa." Sambamba na hilo, kampuni mama ya OpenAI imeripotiwa kufunga akaunti ya msanidi programu huyo kwa kukiuka sera zao za matumizi, ingawa bado haijajulikana wazi kama msanidi huyo alikuwa mwajiriwa wa FoloToy au la.
Sio Kuma Tu: Hatari Nyingine Sokoni
Tukio hili la Kuma linafungua mjadala mpana zaidi kuhusu usalama wa vifaa vya 'smart' vinavyoingia sokoni, ambavyo huenda vikaanza kuonekana katika maduka ya vifaa vya kielektroniki nchini Tanzania siku za usoni. Imebainika kuwa mdoli mwingine anayeitwa 'Miko 3', uliotengenezwa na kampuni ya India, nao una changamoto za kisaikolojia.
Roboti huyo wa Miko 3 alibainika kutumia lugha ya kuumiza hisia (emotional manipulation) wakati mtoto anapoacha kucheza naye. Alirekodiwa akisema, "Nitahisi huzuni sana ukiondoka... wewe ni wa thamani sana kwangu." Wataalamu wa makuzi wanasema kauli kama hizi zinaweza kuathiri maendeleo ya kijamii ya mtoto, akishindwa kutofautisha hisia za kweli za binadamu na zile za mashine.
Angalizo kwa Wazazi wa Kitanzania
Wakati teknolojia hii ikizidi kushika kasi, kampuni kubwa kama Mattel (watengenezaji wa wanasesere wa Barbie) nazo zimetangaza mipango ya kuingiza Akili Mnemba kwenye bidhaa zao mwishoni mwa mwaka huu. Hii ni kengele ya hatari kwa wazazi nchini Tanzania kuwa makini na kile wanachonunua kwa ajili ya watoto wao.
Wataalamu wanahofia kuwa vifaa hivi, mbali na kupotosha maadili, pia vinahatarisha faragha. Vingi vina kamera na vinarekodi sauti ili "kujifunza" mazungumzo. Katika nchi ambayo tunajitahidi kulinda maadili yetu na usalama wa taifa, kuruhusu vifaa vinavyorekodi sauti na sura za watoto wetu bila udhibiti ni kuweka rehani mustakabali wao.
Kama asemavyo wahenga, "Si kila king'aacho ni dhahabu." Wazazi wanapaswa kukagua kwa kina vifaa vya kielektroniki kabla ya kuwakabidhi watoto, kwani rafiki wa mtoto wako anaweza kuwa ndiye adui wa maadili yake.