Wazo la kuweza kuzungumza na wanyama, ambalo kwa muda mrefu limekuwa likionekana kama ndoto au njozi za kisayansi, linaweza kuwa linakaribia kuwa ukweli. Ushindani miongoni mwa wanasayansi wa kutumia Akili Mnemba (AI) kutafsiri lugha za wanyama unazidi kushika kasi, huku kukiwa na motisha kubwa ya kifedha na matumaini ya ugunduzi wa kihistoria.
Juzi, tarehe 1 Juni (saa za Uingereza), gazeti la The Guardian liliripoti kuwa Taasisi ya Jeremy Coller ya Uingereza imeahidi kutoa zawadi ya dola za Kimarekani milioni 10 (sawa na takriban Shilingi za Kitanzania Bilioni 25) kwa watafiti watakaoweza kuvumbua njia ya kutafsiri kwa ufasaha mawasiliano ya wanyama. Ujio wa Akili Mnemba ya Kuzalisha Maudhui (Generative AI) umechochea sana kasi ya tafiti hizi, kwani wanasayansi wana matumaini kuwa AI inaweza kujifunza na kuchambua kiasi kikubwa cha data za sauti za wanyama zilizokusanywa kwa miaka mingi na hivyo kufichua maana zilizojificha nyuma ya sauti hizo.
Hivi sasa, miradi mingi inayoendelea ya kutafsiri lugha za wanyama imejikita zaidi kwa viumbe wa baharini wanaonyonyesha, kama vile nyangumi na pomboo. Hii ni kwa sababu viumbe hawa, kama binadamu, hujifunza kwa kuiga sauti na huwasiliana kwa kutumia mfuatano tata wa sauti, jambo linaloashiria kuwa wanaweza kuwa na miundo mbalimbali ya maana na hata sarufi katika mawasiliano yao.
Mfano mmojawapo ni mradi wa kimataifa wa CETI (Cetacean Translation Initiative), ambao unatumia AI kuchunguza 'koda' (coda) za nyangumi aina ya Sperm Whale. Koda ni aina ya mawasiliano wanayofanya nyangumi hawa kwa kutoa na kupokea milio ya kubofya (clicking sounds). Timu ya utafiti ya CETI ina matumaini ya kuweza kutafsiri lugha ya nyangumi mapema ifikapo mwaka 2026. Kampuni ya Google nayo haiko nyuma; mwezi uliopita (Mei 2025) ilizindua programu ya AI iitwayo ‘DolphinGemma’ inayolenga kutafsiri lugha ya pomboo kwa kutumia data za sauti za pomboo zilizokusanywa kwa kipindi cha miaka 40. Programu hii inachambua data za akustika kama vile miluzi ambayo mama pomboo hutumia kuita watoto wao na milio ya kubofya wanayotoa wakati wa kutafuta chakula, ili kupata maana yake.
Hata hivyo, wataalamu wanatoa angalizo muhimu: wakati tukichunguza sauti za wanyama, ni lazima tuwe waangalifu tusiharibu mfumo wa ekolojia ya sauti za wanyama kwa kutumia sauti za kutengeneza zinazotokana na binadamu. Uchambuzi unaonyesha kuwa kelele za chini ya maji zinazotokana na shughuli za usafirishaji baharini na uchimbaji madini zimeongezeka kwa takriban desibeli 3 (3dB) kila muongo tangu miaka ya 1960. Kwa mfano, nyangumi aina ya Humpback huwasiliana kwa kutumia masafa ya chini ya sauti ambayo yanafanana na yale yanayotolewa wakati wa uchimbaji wa madini adimu ya ardhini (rare earth elements). Kelele hizi zinazotokana na shughuli za binadamu zinaweza kufunika sauti za nyangumi na hivyo kuvuruga mawasiliano yao. Imethibitika kuwa nyangumi hawa huwa na tabia ya kunyamaza katika mazingira ya bahari yenye kelele nyingi, na wameonekana kusitisha kutoa sauti hata wakiwa umbali wa kilomita 1.2 kutoka kwenye meli za kibiashara.
Baadhi ya wasomi wanaamini kuwa kuchambua sauti za wanyama pekee huenda kusitoshe kutuwezesha "kuongea" nao kikamilifu. Hii ni kwa sababu wanyama huishi katika ulimwengu tofauti wa utambuzi na huwasiliana si tu kwa sauti, bali pia kupitia ishara za kuona, kemikali, joto, na hata miguso. Mwanaikolojia wa Ujerumani, Jakob von Uexküll, aliwahi kusema kuwa ili kutafsiri lugha ya wanyama, ni lazima tuingie katika ulimwengu wao wa 'Umwelt' – yaani, ulimwengu wa hisia unaotambuliwa na kila spishi ya mnyama. Kwa mfano, nyuki huwasiliana kwa kucheza dansi, na mbwa hutambua vitu kupitia harufu. Hivyo, kutafsiri sauti pekee huenda kusiwe suluhisho kamili la kuelewa spishi nyingine.
Watafiti wengine wanafananisha jaribio la kuwasiliana na spishi nyingine za wanyama na lile la kujaribu kuwasiliana na viumbe kutoka sayari nyingine (extraterrestrial life). Watafiti wa mradi wa SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence) wanaamini kuwa kutafuta njia za kuzungumza na nyangumi kunaweza pia kusaidia katika juhudi za kuwasiliana na viumbe wa anga za juu, iwapo watapatikana.