Kwa muda mrefu sasa, wanasayansi na watafiti wengi duniani (na hata hapa Tanzania katika taasisi kama UDSM au Sokoine) wamekuwa wakisikia ahadi tamu za Akili Mnemba (AI) katika kurahisisha kazi za ugunduzi wa kisayansi. Hata hivyo, ukweli ni kwamba zana nyingi zilizotangazwa zimekuwa zikishindwa kufikia viwango vya uaminifu vinavyohitajika.
Tatizo kubwa limekuwa ni "uaminifu". Kwa mfano, wengi wanakumbuka jinsi Google walivyotangaza zana yao ya 'GNoME' mwaka 2023 na kudai imegundua vifaa (materials) vipya 40. Lakini, uchunguzi wa kina uliofanywa na wataalamu wa nje ulibaini kuwa hakukuwa na kitu kipya hata kimoja. Hili limejenga wasiwasi mkubwa kwa wanasayansi kutegemea zana hizi.
Sasa, kundi la utafiti lisilo la kibiashara liitwalo FutureHouse, lililoanzishwa na wanasayansi halisi (mtaalamu wa neva Sam Rodrigues na mtafiti wa kemia Andrew White), limeamua kuchukua hatua tofauti. Wameanzisha kampuni tanzu ya kibiashara iitwayo Edison Scientific na kuzindua rasmi bidhaa yao ya kwanza: 'Kosmos'.
'Kosmos' ni Nini?
Huyu si 'chatbot' ya kawaida ya kuuliza maswali ya jumla. 'Kosmos' imeundwa kuwa "Mwanasayansi Msaidizi" (AI co-scientist). Kazi yake ni kuchambua mamilioni ya machapisho ya kisayansi, kuchambua data ghafi, na hata kusaidia kutengeneza nadharia mpya (hypothesis generation).
Tofauti na wengine, 'Kosmos' haijajengwa kama 'ubongo' mmoja mkubwa. Badala yake, imeundwa na moduli maalum zinazofanya kazi pamoja. Kuna moduli kama 'Crow' na 'Falcon' (kwa ajili ya kutafuta machapisho na hifadhidata) na 'Phoenix' na 'Owl' (kwa ajili ya kubuni majaribio na kutafiti vyanzo). 'Kosmos' inaziunganisha zana hizi zote na kutumia 'mfumo wa ulimwengu' (world model) uliojengwa kwa utaratibu ili kuhakikisha majibu yake yanajikita kwenye data halisi za kisayansi.
Kasi ya Ajabu na Usahihi wa Kuridhisha
Hapa ndipo 'Kosmos' inapoanza kuonyesha maajabu yake. Kulingana na nyaraka za utafiti zilizotolewa:
- 'Kosmos' ina uwezo wa kusoma na kuchambua makala za kisayansi 1,500 kwa mpigo mmoja.
- Inaweza kuandika na kutekeleza wastani wa mistari 42,000 ya 'code' kwa ajili ya uchambuzi wa data.
- Katika majaribio 200 ya kurudia rudia, inaonyesha uwezo wa kufuata lengo la utafiti bila kupotea.
Kuhusu usahihi, wanasayansi wa kibinadamu walikagua matokeo yaliyotolewa na 'Kosmos' na kubaini kuwa yana usahihi wa kiwango cha 79.4%.
Lakini 'kivunja rekodi' haswa ni kasi yake. Waanzilishi wake wanadai kuwa kazi ya utafiti ambayo kwa kawaida ingemchukua mwanadamu (labda mwanafunzi wa Shahada ya Uzamivu - PhD) takriban miezi sita (6) kuikamilisha, 'Kosmos' inaweza kuifanya ndani ya masaa machache tu!
Je, Imegundua Chochote Kipya?
Ndiyo. Katika majaribio yake, 'Kosmos' ilipewa jukumu la kutafuta uvumbuzi mpya katika nyanja za kemia, sayansi ya neva, na jenetiki. Matokeo yake iligundua mambo saba (7) mapya. Kati ya hayo, matatu (3) yalikuwa ni mambo ambayo tayari yalikuwa yamegunduliwa na wanasayansi wengine lakini yalikuwa bado hayajachapishwa rasmi.
Lakini mambo manne (4) yaliyobaki yalikuwa ni mapya kabisa na yana ubora wa kuweza kuchapishwa kama ugunduzi mpya wa kisayansi.
Bei ya "Mwanasayansi" Huyu
Huduma hii si ya bei chee kama unavyoweza kufikiria. Hii si zana ya kuchezea. Waanzilishi wanasema 'Kosmos' ni kama "kifaa cha maabara cha gharama" (reagent kit). Gharama ya kuendesha utafiti mmoja (one run) ni takriban Dola 200 (sawa na takriban TZS 530,000). Hii inaonyesha kuwa wanalenga makampuni makubwa ya dawa, teknolojia ya kibayolojia, na taasisi kubwa za utafiti.
Ingawa waanzilishi wake wanasisitiza kuwa "usimamizi wa binadamu bado ni muhimu sana" na kwamba AI bado inaweza "kupoteza mwelekeo" (fall down rabbit holes), hii ni hatua kubwa. Hata Mkurugenzi Mtendaji wa OpenAI, Sam Altman, alimpongeza 'Kosmos', akisema anatarajia kuona mambo mengi zaidi kama haya na kwamba huu ndio mwelekeo muhimu zaidi wa AI kwa sasa.