Hofu na taharuki imetanda katika jiji la kihistoria na kitovu cha biashara nchini Uturuki, Istanbul, kufuatia ripoti mpya ya kisayansi inayotoa onyo kali kuhusu uwezekano wa kutokea kwa tetemeko kubwa la ardhi lenye madhara ya 'kiama'. Jiji hili, ambalo ni maarufu sana kwa wafanyabiashara wa Kitanzania wanaofuata bidhaa za nguo na vitu vya nyumbani, linatajwa kukalia 'bomu la muda' ambalo linaweza kulipuka wakati wowote kuanzia sasa.
Kwa mujibu wa ripoti nzito iliyochapishwa na gazeti la kimataifa la *New York Times (NYT)* na kunukuliwa na vyombo mbalimbali duniani, wataalamu wa miamba wamebaini mwenendo wa kutisha wa mitikisiko ya ardhi inayohama kwa kasi kuelekea katikati ya jiji hilo lenye watu zaidi ya milioni 16. Utafiti huo unaonyesha kuwa 'Mstari wa Ufa wa Kaskazini mwa Anatolia' (North Anatolian Fault), ambao umekuwa ukisababisha mitikisiko kwa zaidi ya miaka 20, sasa umelenga shabaha yake kwenye eneo hatari zaidi lijulikanalo kama 'Main Marmara Fault', lililopo chini ya bahari, umbali wa kilomita 15 hadi 29 tu kusini mwa Istanbul.
Dkt. Patricia Martínez-Garzón, mtaalamu wabobezi wa mitikisiko kutoka Kituo cha Utafiti wa Jiosayansi cha GFZ Helmholtz nchini Ujerumani, ameweka wazi katika jarida la kisayansi la *Science* kuwa, ingawa binadamu hawezi kutabiri siku na saa ya tetemeko, "dalili ya mvua ni mawingu." Amesema ishara za hatari zimeanza kuonekana waziwazi na zinapaswa kuchukuliwa kwa uzito mkubwa.
Hali hii inatokana na mwendo wa Bamba la Anatolia ambalo lina msuguano mkali na Bamba la Eurasia. Wataalamu wamefananisha hali hiyo na 'kimya kingi kina mshindo', wakibainisha kuwa eneo hilo la 'Marmara Fault' limekuwa kimya kwa muda mrefu mno tangu tetemeko kubwa la mwisho lilipotokea mwaka 1766 likiwa na ukubwa wa 7.1 katika vipimo vya Ritcher. Ukimya huu wa zaidi ya miaka 250 unatafsiriwa kama ukusanyaji wa nguvu (energy accumulation) ambayo ikipasuka, madhara yake yatakuwa makubwa.
Kinachotia hofu zaidi ni mpangilio wa matetemeko yaliyopita. Watafiti wamegundua mnyororo wa matukio ya kutisha: Mwaka 2011, tetemeko la ukubwa wa 5.2 lilitokea magharibi mwa ufa huo; mwaka uliofuata likatokea la 5.1 upande wa mashariki. Mwaka 2019, likatokea la 5.8 katikati, na Aprili mwaka huu, tetemeko la 6.2 limepiga zaidi upande wa mashariki. Hii inaashiria kuwa 'mnyama' huyu anasogea kwa kasi kuelekea kwenye kiini cha jiji la Istanbul.
Mtaalamu kutoka Chuo Kikuu cha Cornell nchini Marekani, Dkt. Judith Hubbard, ameonya kuwa endapo tetemeko hilo litatokea kama inavyotabiriwa, litaandika historia mpya ya maafa ya kibinadamu duniani. "Ujenzi holela, msongamano wa watu usiozingatia mipango miji, na majengo yasiyo na viwango vya kuhimili mitikisiko ni kichocheo cha maangamizi," alisisitiza Dkt. Hubbard.
Hali ya Istanbul inafanana na changamoto za majiji mengi yanayokua kwa kasi duniani, likiwemo Dar es Salaam, ambapo ujenzi kwenye maeneo oevu na yasiyo imara umekuwa ukilalamikiwa. Hata hivyo, kwa Istanbul, hatari ni kubwa zaidi kutokana na historia ya kijiolojia ya eneo hilo.
Kumbukumbu za machungu bado ni mbichi nchini Uturuki. Itakumbukwa kuwa mwezi Februari 2023, dunia ilishuhudia vilio na kusaga meno baada ya tetemeko la ardhi la ukubwa wa 7.8 na 7.5 kupiga maeneo ya Kusini mwa Uturuki na Kaskazini mwa Syria, likiua zaidi ya watu 55,000. Wataalamu wanahofia kuwa, kama hatua za haraka hazitachukuliwa kuimarisha miundombinu ya Istanbul, historia inaweza kujirudia kwa kishindo kikubwa zaidi.
Kwa Watanzania wenye ndugu, jamaa, au biashara nchini Uturuki, taarifa hizi ni muhimu kwa ajili ya kuchukua tahadhari na kufuatilia maelekezo ya mamlaka za huko. Dunia inatazama kwa jicho la wasiwasi, huku wanasayansi wakiendelea kukesha kwenye mitambo yao kufuatilia kila 'mapigo ya moyo' ya dunia chini ya bahari ya Marmara.