Suala la masomo ya ziada, au tuisheni, limekuwa gumzo nchini Tanzania kwa muda mrefu. Katika makala zilizopita, athari za tuisheni kwa uwezo wa wanafunzi shuleni zimejadiliwa kwa kina. Mkutano wa wahitimu wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (UDSM) mwaka 1998 uliibua malalamiko kuhusu kuzorota kwa ubora wa elimu, huku wanazuoni wakibainisha kuibuka kwa "kizazi cha tuisheni" vyuoni.
Mizizi ya tuisheni inaanzia baada ya mageuzi ya kiuchumi ya mwaka 1985, wakati Tanzania iliporejea kwenye uchumi huria. Katika kipindi cha miaka 13, mwanafunzi aliyeanza darasa la kwanza mwaka 1985 alikuwa anamaliza kidato cha sita mwaka 1998 na kujiunga na chuo kikuu. Tangu wakati huo, tuisheni imekuwa utaratibu wa kawaida, ambapo wanafunzi hutumia likizo zao kuhudhuria masomo ya ziada. Hali hii imeenea hadi mashuleni, ambapo walimu wamekuwa wakitoa tuisheni kama njia ya kujiongezea kipato, huku ufanisi wa ufundishaji darasani ukipungua.
Historia na Mabadiliko ya Tuisheni
Mwanzoni, tuisheni ilikuwa msaada kwa wanafunzi waliokuwa na changamoto katika masomo fulani. Madarasa ya ziada yalitolewa kwa malipo maalum. Hata hivyo, baadaye, tuisheni ilibadilika na kuwa mfumo wa kuwanolea wanafunzi katika masomo yote, kwa imani kwamba ni njia bora ya kuziba mapengo ya uelewa. Hii imesababisha kuibuka kwa utamaduni mpya wa kujisomea kwa umma.
Mbinu za ufundishaji katika tuisheni zimejikita zaidi katika kuwasaidia wanafunzi kuelewa majibu ya mitihani na mbinu za kujibu maswali. Wanafunzi wanaohudhuria tuisheni huonekana kuwa na elimu bora zaidi, na hivyo kuvutia wazazi na wanafunzi wengi zaidi. Hata hivyo, mbinu hii mara nyingi huishia katika wanafunzi kukariri maudhui, na hivyo kudhoofisha uwezo wao wa kujifunza na kujisomea kwa kina. Ustadi wa lugha pia huathirika.
Tuisheni huwafanya wanafunzi wategemee kukariri majibu na mbinu, badala ya kuchambua na kuelewa mada kwa kina. Kizazi kilichoingia shuleni katika zama za "tuisheni imechanganya" kilianza kuona mfumo huo kama njia pekee ya kusoma. Mwanafunzi mmoja alipoulizwa kwa nini hakufaulu vizuri kidato cha sita, alijibu, "Sikupata tuisheni ya kutosha."
Baadhi ya waliofaulu kupitia tuisheni sasa ni walimu. Wengi wao wameendeleza mbinu za tuisheni katika ufundishaji wao, wakihimiza wanafunzi kukariri majibu badala ya kuelewa mada kwa kina. Hii imepelekea kuwepo kwa wasomi ambao wamekariri majibu lakini hawajui jinsi ya kuyachambua.
Hali hii inaweza kulinganishwa na daktari anayekariri dalili za ugonjwa na matibabu yake, lakini hana uelewa wa kina wa ugonjwa huo. Daktari kama huyo anaweza kushindwa kugundua ugonjwa tata kwa sababu hana uwezo wa kuchambua dalili kwa kina.
Uwezo wa mwanafunzi kuelewa mambo katika ngazi ya juu unategemea sana msingi alioupata katika ngazi ya chini. Mwanafunzi anayesomea udaktari au famasia anapaswa kuwa na msingi imara katika biolojia na kemia alizosoma shuleni. Kwa hivyo, kuweka tuisheni kama kipaumbele kunaweza kumfanya msomi asijue alichofunzwa kwa kina, na hivyo kupoteza sifa ya kuwa mtaalamu mwenye uwezo wa kufanya utafiti.
Misingi ya Kujifunza
Mitaala ya elimu nchini Tanzania imeweka misingi ambayo mwanafunzi anapaswa kuifuata katika kila ngazi ya elimu. Katika shule za msingi, ngazi ya chini (darasa la kwanza na la pili) inajikita katika "KKK" (Kusoma, Kuandika na Kuhesabu). Mwanafunzi huundwa na kuhakikishwa kuwa anajua KKK, kwani ndizo msingi wa kuelewa masomo mengine.
Darasa la tatu ni ngazi ya mpito, ambapo mwanafunzi huongezewa masomo mengine kama historia, jiografia na uraia, huku KKK ikiendelezwa. Mwanafunzi huendelea kunolewa katika KKK na kuongezewa uelewa wake kupitia vitabu vya kiada na ziada. Vitabu humjengea mwanafunzi utamaduni wa kujisomea, ambao umepungua sana siku hizi.
Misingi ya KKK huanza tena kidato cha kwanza, ambapo mitaala huweka msingi wa kila somo. Taaluma huendelea kukua kadri mwanafunzi anavyosonga mbele hadi kidato cha nne. Kwa mfano, katika masomo ya lugha, mwanafunzi huundwa katika sarufi, na baadaye huongezewa maarifa na uwezo wa kutumia lugha kupitia fasihi.
Mtaala wa zamani (wa mwaka 1976) ulikuwa na somo la "Hisabati ya Msingi" (Basic Mathematics), ambalo lilikuwa tofauti na hisabati ya kawaida. Pia, kulikuwa na somo la "Uhasibu" (Book Keeping) katika kidato cha tatu na nne, ambalo lilimfundisha mwanafunzi kazi za mhasibu.
Msomi Aliyekamilika
Msomi aliyekamilika si yule tu aliyefaulu mitihani, bali pia ni yule anayejua kutumia maarifa yake kwa ufanisi. Hii inajumuisha kuwa na mbinu sahihi za kunasa na kuchambua taarifa. Kwa mfano, anapomsikia mtu akizungumza Kiingereza, anajaribu kuoanisha maneno hayo na uelewa wake.
Walimu katika ngazi zote za elimu huwafundisha wanafunzi misingi minne ya kujifunza: saikolojia, falsafa, ushiriki wa kitaaluma (kama vile mijadala), na mipango na usimamizi wa masomo, pamoja na kujitathmini. Mwanafunzi anapaswa kujiuliza, "Nimeelewa au sijaelewa? Na kama sijaelewa, kwa nini?"
Misingi hii ndiyo inayotumika katika mitaala ya elimu duniani kote. Kwa bahati mbaya, tuisheni huvuka misingi hii na kumfanya mwanafunzi asijitegemee, bali ategemee kukariri majibu.
Hali hii imesababisha kuwepo kwa wanafunzi wa chuo kikuu wanaowaomba wahadhiri notsi au kuomba madarasa ya tuisheni. Katika baadhi ya vyuo vikuu, wanafunzi hupewa muhtasari wa maelezo na kuambiwa kuwa mtihani utatoka humo. Hii ni kinyume na uhalisia wa mwanafunzi wa chuo kikuu kusoma vitabu na marejeo mbalimbali ili kupanua uelewa wake.
Mhadhiri anayefundisha kwa mbinu hii huenda ni zao la tuisheni, na hivyo anahamisha mbinu za tuisheni kutoka shuleni hadi chuo kikuu.
Mfano wa Mafanikio Zamani
Katika shule moja ya sekondari, kulikuwa na upungufu wa walimu, hasa katika shule binafsi. Wengi wa walimu hawakuwa na sifa sahihi, na baadhi ya masomo hayakuwa na walimu kwa muda fulani. Mtaala uliotumika wakati huo ulikuwa wa mwaka 1976.
Wanafunzi walipogundua kuwa hakukuwa na mwalimu wa kemia na fizikia, walichukua mtaala na vitabu maarufu vya masomo (kama vile kitabu cha Michael Neklon kwa kemia na A.F Abott kwa fizikia) na kujisomea. Waliandaa notsi zao na kufaulu mitihani. Wanafunzi wengine waliporudi likizo, waliomba notsi za wenzao na kuzinakili, kwani huduma za tuisheni na kunakili zilikuwa adimu wakati huo.
Siri ya mafanikio yao ilikuwa ni kuwa na mbinu za kujitathmini, kupanga masomo, na kujisimamia. Walikuwa na mbinu zote za kujisomea, ikiwa ni pamoja na kusoma vitabu na kupitia mtaala. Walijua wanakotoka, walipo, na wanakokwenda, na waliweka mikakati ya kufaulu. Mwanafunzi mwenye sifa kama hizi hawezi kwenda kuomba tuisheni chuoni.