Uhaba wa matundu ya vyoo katika shule za msingi na sekondari nchini, kama ilivyoonekana katika Shule ya Msingi Mazimbu B yenye upungufu wa zaidi ya matundu 50, inaendelea kuwa tishio kubwa kwa afya na usalama wa wanafunzi, hasa watoto wa kike. Tatizo hili hupelekea wanafunzi kutoroka masomo au kubana haja, jambo ambalo huongeza hatari ya maambukizi ya njia ya mkojo (UTI) na matatizo ya figo. Ili kukabiliana na changamoto hii sugu, wadau wa elimu wameshauri serikali kuchukua hatua za kimuundo.
Wito wa Chombo Maalum Ndani ya TAMISEMI
Wataalamu wa elimu na afya ya jamii wameshauri serikali, kupitia Ofisi ya Rais - Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (TAMISEMI), kuanzisha chombo maalum chenye jukumu la kusimamia kikamilifu ujenzi, uangalizi, na matumizi bora ya vyoo shuleni.
Dkt. Bilali Majuva, Mhadhiri wa Chuo Kikuu cha Kiislamu Morogoro (MUM), alisisitiza kuwa utaratibu huu wa usimamizi maalum ni muhimu ili kuhakikisha utekelezaji wa Sera ya Elimu na Mafunzo ya 2014 (Toleo la 2023),
ambayo inaelekeza uwiano wa tundu moja la choo kwa wasichana 20 au wavulana 25. Dkt. Majuva aliongeza kuwa chombo hicho kitapunguza urasimu na kuhakikisha usalama wa vyoo unazingatiwa.
Ukiukwaji wa sera hii unaonyesha kuwa licha ya juhudi za serikali, usimamizi bado unasuasua, jambo linalotishia ustawi wa wanafunzi.
Elimu ya Usafi na Mtaala Maalum
Kama suluhisho la muda mrefu, Dkt. Majuva anapendekeza Tanzania kuiga mfano wa nchi kama Malaysia, ambapo raia hufunzwa umuhimu wa usafi wa vyoo tangu utoto. Alisisitiza kuwa elimu ya usafi inapaswa kuanza mapema, akipendekeza kuanzishwa kwa mtaala maalum wa somo la afya na matumizi bora ya vyoo katika shule za msingi na sekondari.
"Ikiwa mwanafunzi atafundishwa mapema matumizi sahihi ya choo na umuhimu wa usafi, basi atakua akiwa na tabia hiyo hadi utu uzima," anasema Dkt. Majuva.
Kupitia somo hili, wanafunzi wataweza kuwa mabalozi wa usafi katika familia zao na jamii kwa ujumla. Pia, Dkt. Majuva alishauri kujengwa kwa vyoo vya gharama nafuu vinavyozingatia mazingira ya vijijini na visivyohitaji matumizi makubwa ya maji.
Njia Jumuishi ya Ushirikiano
Mkurugenzi wa Shirika la Uhifadhi wa Mazingira (SAWA), Hellen Mkalang’ango, alisisitiza kuwa tatizo hili linahitaji mbinu jumuishi inayohusisha serikali, wazazi, jamii, na mashirika binafsi.
"Tusitegemee serikali pekee kumaliza tatizo hili. Hata wazazi na jamii wanapaswa kujumuishwa kwenye mikakati ya kuboresha vyoo shuleni," alisema Mkalang'ango, akitaja mafanikio ya SAWA katika wilaya ya Mvomero kwa kutumia mbinu hiyo.
Mkurugenzi wa Manispaa ya Morogoro, Ernest Mkongo, aliongeza kuwa changamoto ya ongezeko la wanafunzi kila mwaka inafanya mipango ya ujenzi wa vyoo kutoshana na mahitaji, hivyo uhitaji wa takwimu sahihi za wanafunzi mapema ni muhimu.
Juhudi za Serikali na Upungufu Bado Upo
Licha ya changamoto, taarifa ya utekelezaji wa Ilani ya Uchaguzi ya CCM (2020–2025) inaonyesha kuwa idadi ya matundu ya vyoo katika shule za msingi imeongezeka kutoka 17,321 mwaka 2020 hadi 33,263 mwaka 2025.
Hata hivyo, Kamati ya Bunge ya Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa ilithibitisha bungeni miezi minne iliyopita kuwa upungufu mkubwa bado upo, hasa katika shule kongwe na za vijijini. Kwa mujibu wa bajeti ya mwaka wa fedha 2025/26, TAMISEMI imepanga kujenga matundu 19,095 ya vyoo. Hii ni hatua chanya, lakini inahitaji nguvu zaidi na usimamizi madhubuti ili kukidhi mahitaji halisi na kulinda ustawi wa watoto wetu.