Kata ya Katubuka, iliyopo ndani ya Manispaa ya Kigoma Ujiji, imebadilika kutoka kuwa makazi ya watu na kuwa eneo la maafa. Hali inayoendelea kushuhudiwa huko ni kioo halisi kinachoakisi matokeo ya moja kwa moja ya kile kinachotajwa kuwa ni uzembe mkubwa wa viongozi wa umma, ukiritimba uliokithiri, na kushindwa kabisa kwa mifumo ya mipango miji. Tangu mwaka 2023, eneo hili limekuwa likikumbwa na mafuriko makubwa yanayoripotiwa kusababisha vifo, uharibifu usiomithilika wa makazi, kuporomoka kwa biashara, na kusambaratika kwa miundombinu ya serikali.
Chanzo kikuu cha janga hili si mvua pekee, bali ni maamuzi ya kutoa vibali vya ujenzi kiholela katika eneo ambalo kitaalamu ni eneo oevu (wetland), ambalo kimsingi halikupaswa kuwa na makazi ya kudumu ya binadamu.
Kwa takriban miaka mitatu mfululizo sasa, mafuriko yamekuwa sehemu ya kalenda ya maisha ya wakazi wa Katubuka. Takwimu rasmi kutoka halmashauri zinathibitisha kuwa tayari watu watatu wamepoteza maisha yao. Zaidi ya kaya 200, zenye jumla ya wakazi wapatao 800 (kutoka idadi ya wakazi 19,981 wa sensa ya 2022), wamelazimika kuyahama makazi yao. Wengine ambao hawana pa kwenda wanaishi katika hali ya hatari ndani ya nyumba zilizozingirwa na maji, wakisubiri kwa hofu "maji yakauke."
Athari za kiuchumi ni kubwa. Barabara muhimu za Kagashe na ile ya kuelekea Uwanja wa Ndege (Airport), zilizojengwa kwa kiwango cha lami, zimefungwa mara kwa mara kutokana na kufunikwa na maji. Biashara zimefilisika. Mfanyabiashara Mwavita Ismail, aliyekuwa muuzaji nyama, anasimulia kwa uchungu: "Asubuhi nilikuta friji linaelea, nyama zote zimeharibika. Nilikuwa nimekopa zaidi ya Shilingi milioni tano (TZS 5,000,000) benki... Nilihisi kuchanganyikiwa."
Hata wawekezaji wakubwa wamepata pigo. Salim Nassoro, mmiliki wa kituo cha mafuta cha Salmo Oil, anakadiria hasara ya zaidi ya Shilingi milioni 300 (TZS 300,000,000) baada ya kituo chake kuzama majini. "Nilipata vibali vyote vya serikali, lakini sijafidiwa. Vijana zaidi ya 10 waliokuwa wafanyakazi wangu hawana ajira," anasema Nassoro.
Maisha ya kila siku yamekuwa adhabu. Wakazi kama Sarafina Kaishozi wanalazimika kununua vifusi vya changarawe kujaza ndani ya nyumba zao ili kuinua sakafu. "Tripu moja ni Shilingi 50,000. Sina uwezo wa kumaliza nyumba yote," anasema. Gharama za usafiri zimepanda maradufu; nauli ya Shilingi 500 sasa imefika Shilingi 2,000 kutokana na kutumia njia za mzunguko.
Cha kushangaza na kuumiza zaidi ni kwamba, uchunguzi unaonyesha kuwa zaidi ya asilimia 90 ya wakazi walioathirika wana hati halali za umiliki na vibali vya ujenzi vilivyotolewa na Halmashauri hiyo hiyo. Hili linazua swali zito: Nani aliruhusu makazi kujengwa kwenye bwawa?
Wakazi wakongwe wa eneo hilo, kama Halima Bandua, wanakumbuka eneo hilo likiwa bwawa la asili lililotumika kwa kilimo cha bustani. Jackson Lumenyela anaongeza kuwa miaka ya 1980, serikali iliwahamisha watu waliokuwa karibu na bwawa, lakini miaka ya baadaye vibali vipya vya ujenzi vilianza kutolewa kinyume na ushauri wa kitaalamu. Hili linathibitishwa na Meneja wa Baraza la Taifa la Usimamizi wa Mazingira (NEMC) Kanda ya Magharibi, Edga Mgira, aliyesema wazi: "Eneo la Katubuka ni eneo oevu... likibadilishwa matumizi, maji hayana tena pa kwenda. Matokeo yake, makazi hufurika."
Wakati mamlaka zikitoa majibu tofauti—Meneja wa TARURA, Elias Mtapima, akihusisha hali hiyo na mabadiliko ya tabianchi, huku Bodi ya Bonde la Ziwa Tanganyika ikithibitisha kuongezeka kwa kina cha maji ziwani—wakazi wengi (tisa kati ya kumi) wanaamini tatizo lilianza baada ya ujenzi wa barabara ya Kagashe, ambapo mifereji ilielekezwa vibaya kwenye bwawa hilo.
Ingawa Mkurugenzi wa Manispaa, Kisena Mabuba, anasema serikali imeanza kuchimba mitaro kuelekeza maji Ziwa Tanganyika, na Ofisi ya Waziri Mkuu imetoa misaada kidogo ya magodoro na chakula, wakazi wanaona huo si ufumbuzi. Wanaiomba serikali iwapatie maeneo mapya ya makazi na kuwalipa fidia, ikiwemo ahadi ya Shilingi milioni 18 ya maharage ambayo hawajalipwa. Huku msimu mwingine wa mvua ukitarajiwa kuanza Novemba, wakazi wa Katubuka wanaishi kwa hofu, wakiwa wameachwa wakizama kwa makosa ambayo si yao.