Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi (INEC) imechukua hatua kubwa na isiyo ya kawaida, ikiathiri moja kwa moja mchakato wa maandalizi ya Uchaguzi Mkuu wa 2025. Katika tangazo lake la hivi karibuni, INEC imetangaza rasmi kufutwa kwa kata kumi (10) na kutenguliwa kwa uteuzi wa wagombea saba (7) wa viti vya udiwani ambao tayari walikuwa wamepitishwa kushiriki. Uamuzi huu umekuja ikiwa ni siku chache kabla ya kuanza kwa kampeni za uchaguzi.
Sababu kuu ya mabadiliko haya makubwa inatokana na maamuzi ya kiserikali. Serikali ilifuta kata hizo kwa kufuata utaratibu wa kisheria baada ya kubadilisha mipaka ya kiutawala katika maeneo husika na kutangaza baadhi ya maeneo hayo kuwa makazi tengefu ya wakimbizi. Hatua hizi za kiserikali zilichapishwa kwenye Tangazo la Serikali Na. 596 na 600 la Oktoba 3, 2025.
Kata zilizofutwa zinapatikana katika mikoa miwili ya nchi, na halmashauri tatu: Nsimbo na Tanganyika mkoani Katavi, pamoja na Kaliua mkoani Tabora. Kata hizo ni Litapunga, Kanoge, Katumba, Mishamo, Ilangu, Bulamata, Ipwaga, Milambo, Igombemkulu na Kanindo.
Tangazo la kufutwa kwa maeneo hayo lilitolewa na Mwenyekiti wa Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi, Jaji wa Rufani Jacobs Mwambegele, mnamo Oktoba 12, 2025. Alieleza kuwa uamuzi huo ulitokana na kikao cha Tume kilichofanyika mapema mwezi huo, mnamo Oktoba 6, 2025, na kuchapishwa rasmi katika Gazeti la Serikali Na. 604 la Oktoba 10, 2025.
Kutokana na mabadiliko haya ya mipaka na kufutwa kwa kata, Jaji Mwambegele alithibitisha kuwa uchaguzi wa udiwani hauwezi kuendelea katika maeneo hayo. Kwa mantiki hiyo, wagombea wote saba waliokuwa wamekwishateuliwa kushindania nafasi za udiwani katika kata hizo wameondolewa rasmi kwenye orodha ya wagombea watakaochuana katika Uchaguzi Mkuu wa mwaka huu. Hili ni somo muhimu linaloonyesha jinsi maamuzi ya kiutawala yanavyoweza kuathiri moja kwa moja siasa za ngazi ya chini.
Hata hivyo, ili kuhakikisha haki ya kupiga kura inalindwa, Tume imefanya marekebisho mengine muhimu. Ikiwa ni pamoja na kufuta vituo 292 vya kupigia kura vilivyokuwa vimepangwa katika kata hizo zilizokoma kuwepo. Licha ya kufutwa kwa vituo hivyo, INEC ilianzisha idadi sawa ya vituo vipya – vituo 292 – katika kata jirani ambazo hazikuathirika na mabadiliko. Lengo la hatua hii ni kuwahudumia wapiga kura 106,288 ambao walikuwa wamejiandikisha katika vituo vilivyofutwa. Hii inaonyesha jinsi Tume inavyojitahidi kulinda haki za wapiga kura licha ya changamoto za kiutawala.
Watanzania wanasubiri kuona athari za muda mrefu za uamuzi huu, hasa kwa upande wa makazi tengefu na jinsi maeneo haya yataweza kurudi katika mfumo kamili wa kiutawala na kisiasa siku zijazo.