Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi (INEC) imefungua rasmi ukurasa mpya katika historia ya siasa za Tanzania kwa kutangaza kuanza kwa mchakato muhimu wa kuchunguza, kugawa upya, au hata kubadilisha majina ya majimbo ya uchaguzi nchini. Tangazo hili lililotolewa na Mwenyekiti wa INEC, Jaji wa Rufani Jacobs Mwambegele, mnamo Februari 26, 2025, baada ya kikao cha Tume kilichofanyika Morogoro, linaashiria maandalizi makubwa kuelekea Uchaguzi Mkuu wa Oktoba 2025.
Kwa mujibu wa Kanuni ya 18(1) ya Kanuni za INEC za mwaka 2024, mchakato huu ulianza rasmi Februari 27, 2025, na unatarajiwa kukamilika kwa kupokea mapendekezo mbalimbali kutoka kwa wadau hadi Machi 26, 2025. Hatua hii inatokana na umuhimu wa kuhakikisha uwakilishi wa wananchi katika Bunge unakuwa sawa na wenye tija zaidi.
Jaji Mwambegele alieleza kwa kina kuwa maombi yote yanayohusu ugawaji au mabadiliko ya majina ya majimbo ya uchaguzi yanapaswa kuwasilishwa kwa INEC ndani ya kipindi kilichotajwa. Tume inatekeleza jukumu hili muhimu kwa kuzingatia Ibara ya 74(6)(c) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977, pamoja na Kifungu cha 10(1)(d) cha Sheria ya Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi Na. 2 ya mwaka 2024. Sheria hizi zinaipa INEC mamlaka ya kusimamia na kuboresha masuala yote yanayohusu uchaguzi nchini.
Sambamba na hilo, Ibara ya 75(4) ya Katiba inataka Tume kufanya mapitio na ugawaji upya wa mipaka ya majimbo ya uchaguzi angalau kila baada ya miaka kumi. Zoezi la mwisho la aina hii lilifanyika mwaka 2015, ambapo majimbo 26 mapya yaliongezwa, ikiashiria umuhimu wa kukidhi mahitaji ya ongezeko la idadi ya watu na mabadiliko ya kiutawala.
Katika kuhakikisha mchakato unakuwa shirikishi, INEC imewataka wadau wote wenye nia ya kuwasilisha maombi kujadili kwanza mapendekezo yao katika Kamati za Ushauri za Wilaya. Baada ya majadiliano hayo, mapendekezo yaliyokubaliwa yanapaswa kuwasilishwa kwa Katibu Tawala wa Mkoa, ambaye atayapeleka kwa Kamati ya Ushauri ya Mkoa. Hatimaye, mapendekezo yaliyopitishwa na kamati za mikoa ndio yatawasilishwa rasmi kwa Tume, yakifuatana na nyaraka zote muhimu. Utaratibu huu unalenga kuhakikisha maoni ya wananchi yanazingatiwa katika ngazi zote za maamuzi.
Katika mchakato wa kugawa majimbo, INEC imeweka wazi vigezo mbalimbali vitakavyozingatiwa ili kuhakikisha usawa na uwiano. Miongoni mwa vigezo hivyo ni wastani wa idadi ya watu, ambapo majimbo ya mijini yanapaswa kuwa na idadi isiyopungua watu 600,000, na yale ya vijijini yasipungue watu 400,000. Takwimu hizi zitategemea matokeo ya Sensa ya Watu na Makazi ya mwaka 2022, ambayo ndio msingi wa mipango mingi ya kitaifa.
Vigezo vingine muhimu ni pamoja na ukubwa wa eneo la jimbo na mipaka yake ya kiutawala, hali ya kiuchumi ya jimbo husika, na kuhakikisha kuwa jimbo moja halivuki mipaka ya wilaya au halmashauri mbili tofauti. Pia, mpangilio wa makazi ya watu, uwezo wa ukumbi wa Bunge, idadi ya wabunge wa Viti Maalum Wanawake, upatikanaji wa njia za mawasiliano, na hali ya kijiografia ya eneo linalokusudiwa kugawanywa vitazingatiwa kwa umakini.
Jaji Mwambegele alikazia kuwa halmashauri ambazo zinataka kubadilisha majina ya majimbo yao zinapaswa kufuata utaratibu sawa na ule unaotumika kwa ajili ya kuwasilisha maombi ya kugawa majimbo. Hii inamaanisha kuwa maombi ya kubadilisha majina pia yanahitaji kujadiliwa katika kamati za ushauri za wilaya na mikoa kabla ya kuwasilishwa kwa INEC.
Zoezi hili la kuchunguza na kugawa upya majimbo ya uchaguzi ni muhimu sana katika kuhakikisha kuwa wananchi wanawakilishwa kwa usawa na kwa ufanisi zaidi katika Bunge. Kwa kuzingatia ongezeko la idadi ya watu na mabadiliko ya kijiografia, ni muhimu kuwa na majimbo yanayowakilisha idadi sawa ya watu ili sauti ya kila mwananchi iweze kusikika. Mchakato huu unafanyika kwa wakati muafaka kuelekea Uchaguzi Mkuu wa Oktoba 2025, na unatarajiwa kuimarisha zaidi demokrasia nchini Tanzania. Wananchi wanahimizwa kushiriki kikamilifu katika mchakato huu kupitia wawakilishi wao katika ngazi za wilaya na mikoa.