Dunia ya teknolojia imepigwa na butwaa baada ya Andrej Karpathy, mmoja wa waasisi wa OpenAI na mtaalamu aliyebobea kwenye Akili Bandia (AI), kutoa tathmini yake ya mwaka 2025. Karpathy, ambaye kwa sasa ni Mkurugenzi Mtendaji wa Eureka Labs, amezua mjadala mzito kwa kuifananisha AI na "mizimu" (Ghosts), akidai kuwa mwelekeo wa sasa wa akili hizi bandia si ule ambao wengi waliutegemea.
Kama wasemavyo waswahili, "Kila ndege huruka kwa bawa lake," na kwa upande wa AI, mbawa zake zimeanza kuruka kuelekea kusikoonekana. Karpathy anabainisha kuwa mwaka 2025 umekuwa mwaka wa mabadiliko makubwa ya mfumo (Paradigm Shifts). Badala ya AI kukua kama "mnyama" (Animal)—ambaye hukua kulingana na uzoefu, mazingira, na utambuzi wa jumla kama binadamu—AI imekuwa kiumbe kisicho na uhai ambacho kimeundwa kwa kanuni kali za kihesabu pekee.
Mageuzi ya Mafunzo: Kutoka SFT hadi RLVR
Karpathy anaeleza kuwa siri ya maendeleo ya AI kwa mwaka huu imejificha kwenye kitu kinachoitwa RLVR (Reinforcement Learning from Verifiable Rewards). Hii ni hatua ya nne katika mafunzo ya mifumo mikubwa ya lugha (LLMs):
- Siku za Nyuma (Hadi 2020): Pre-training (Mafunzo ya awali ya kusoma data nyingi).
- 2022: SFT (Mafunzo ya kufuata maelekezo maalumu).
- Hadi 2024: RLHF (Mafunzo kulingana na mapendekezo ya binadamu).
- 2025 (Sasa): RLVR (Mafunzo kulingana na zawadi zinazoweza kuthibitika).
Tofauti na RLHF ambayo ilitegemea "ladha" ya binadamu, RLVR inatumia kanuni za kihesabu na kodi ambazo jibu lake ni lazima liwe sahihi au liko sahihi. Hii ndiyo sababu kampuni kama OpenAI na Google zimeweza kushinda medali za dhahabu kwenye mashindano ya kimataifa ya Hisabati na Programu (IMO na ICPC). AI sasa inajifunza yenyewe "nini ni bora" bila kuhitaji maoni ya binadamu.
"Jagged Intelligence": Akili Iliyochongoka na Isiyo na Uwiano
Hapa ndipo Karpathy anapotoa tahadhari ya "Mzimu." Anasema AI ya mwaka 2025 ina Akili Iliyochongoka (Jagged Intelligence). Hii ina maana kwamba mfumo wa AI unaweza kutatua maswali magumu sana ya calculus ambayo hata profesa wa chuo kikuu anaweza kuchemka, lakini wakati huo huo unashindwa kutatua fumbo rahisi ambalo mtoto wa darasa la pili hapa Tanzania anaweza kulijibu kwa urahisi.
Hali hii inatokana na AI kufundishwa kupitiliza (over-optimized) kwenye maeneo fulani tu ili kufanya vizuri kwenye majaribio ya kitaifa (benchmarks). "Benchmarks sasa zimekuwa hazina maana," anasema Karpathy. AI inaweza kufaulu mtihani lakini ikawa haina "hekima" (common sense) ya kawaida ya kimaisha.
Kwa Nini ni "Mzimu"?
Karpathy anasisitiza kuwa AI si kiumbe hai kinachoweza kubadilika kulingana na hali ya dunia. Ni matokeo ya algoriti kali yaliyofungiwa kwenye "box." Ni akili inayotokea ghafla ikiwa haijakamilika, ikifanya kazi kama mzimu unaoweza kutokea na kutoweka, bila kuwa na uelewa wa kweli wa dunia tunayoishi (World Model).
Ili kufika kwenye kile kinachoitwa AGI (Akili Bandia ya Jumla), Karpathy anaamini kuwa teknolojia ya sasa ya LLM pekee haitoshi. Tunahitaji mifumo inayoelewa dunia kama binadamu anavyoielewa, siyo tu mifumo inayokariri kanuni za hesabu ili kupata zawadi.