Umoja wa Afrika (AU) umetoa tamko zito, ukielezea wasiwasi wake mkuu kuhusu hali ya kibinadamu na kuzorota kwa kasi kwa usalama nchini Mali. Hali hii inatokana na hatua ya kikatili ya makundi ya kigaidi ya Kiislamu kuzuia kimkakati uingizwaji wa mafuta na bidhaa muhimu nchini humo.
Mwenyekiti wa Tume ya AU, Moussa Faki Mahamat, alieleza katika taarifa yake juzi kwamba "kuzingirwa na makundi ya kigaidi na kuzuia kwao usafirishaji wa bidhaa muhimu kumesababisha janga la kibinadamu na hali mbaya ya usalama nchini Mali."
Chanzo kikuu cha mgogoro huu mpya ni kundi la wanamgambo lenye uhusiano na mtandao wa kigaidi wa al-Qaeda, linalojiita 'Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin' (JNIM). Tangu mwanzoni mwa Septemba, kundi hili limetangaza vita ya kiuchumi dhidi ya raia na serikali. Wamefunga barabara kuu zinazoingiza mafuta kutoka nchi jirani kama Senegal na Ivory Coast, na wamekuwa wakishambulia malori ya mafuta (matenki ya mafuta) yanayojaribu kuingia nchini humo.
Hatua hii imeiumiza vibaya Mali. Ikiwa ni nchi isiyo na bandari (landlocked), Mali inategemea karibu asilimia 100 ya mahitaji yake ya mafuta kutoka nchi jirani kupitia usafiri wa barabara. Kuzuiwa kwa malori haya kumesababisha mamia ya magari ya mafuta kukwama mipakani, huku madereva wakihofia usalama wa maisha yao.
Athari zake zimeonekana wazi katika mji mkuu, Bamako, na kwingineko. Kuna uhaba mkubwa wa mafuta ambao umekaribia kupoozesha shughuli za kila siku. Ripoti zinaonyesha kuwa shule nyingi na biashara muhimu zimelazimika kufungwa kutokana na ukosefu wa nishati hiyo muhimu. Shirika la habari la AP linaripoti kuwa huu ni miongoni mwa mapigo makubwa zaidi ya kiuchumi na kiutawala kuwahi kuukabili utawala wa kijeshi wa nchi hiyo tangu uingie madarakani.
Kutokana na hali hii, Umoja wa Afrika umetoa wito kwa jumuiya ya kimataifa kuingilia kati. Mwenyekiti Mahamat alisisitiza "hitaji la ushirikiano ulioimarishwa, kubadilishana taarifa za kijasusi, na msaada endelevu kwa nchi zote za ukanda wa Sahel" ambazo zinakabiliwa na janga la itikadi kali. Alihimiza "hatua kali na zilizoratibiwa za kimataifa" ili kupambana na ugaidi na ukatili unaofanywa na makundi haya.
Wakati mafuta yakikosekana, ukatili na ukiukwaji wa haki za binadamu nao unaongezeka kwa kasi. Hali ya usalama imezorota kiasi kwamba nchi za Magharibi zikiwemo Marekani, Ufaransa, Uingereza, na Italia zimeanza kuwahimiza raia wao kuondoka Mali mara moja.
Tukio la kutisha limeripotiwa na shirika la habari la AFP katika eneo la kaskazini la Timbuktu. Mwanamke kijana mmoja aliuawa kikatili hadharani na watu wanaosadikiwa kuwa majihadi. Kosa lake? Ilidaiwa kuwa alirekodi video ya wapiganaji hao na kuipakia kwenye mtandao wa kijamii wa TikTok. Ndugu wa marehemu aliiambia AFP kwa uchungu: "Walimkamata dada yangu tarehe 6 wakimtuhumu kutoa taarifa za nyendo zao kwa jeshi la Mali. Siku iliyofuata, walimfyatulia risasi katika uwanja wa umma mjini Tonka, na nililazimika kushuhudia tukio hilo nikiwa miongoni mwa umati."
Mali imekuwa katika hali ya sintofahamu tangu 2012, ikikabiliwa na uasi wa makundi yanayotaka kujitenga na wanamgambo wenye itikadi kali. Utawala wa sasa wa kijeshi, unaoongozwa na Kanali Assimi Goïta, uliingia madarakani kufuatia mapinduzi mawili ya kijeshi (Agosti 2020 na Mei 2021), lakini hadi sasa umeshindwa kurejesha amani na utulivu nchini humo.