Katika maeneo yenye shughuli nyingi za uchimbaji madini nchini Tanzania, hasa katika mikoa ya Ukanda wa Kati kama Singida na Tabora, pamoja na Kanda ya Ziwa inayojumuisha mikoa ya Mwanza, Geita, na Shinyanga, sekta hii inatoa mchango mkubwa katika kuinua uchumi wa watu wengi. Hata hivyo, mazingira ya kazi katika migodi yamekuwa kichocheo kikuu cha kuenea kwa ugonjwa wa Kifua Kikuu (TB), na waathirika wakubwa ni wachimbaji wadogo wa madini.
Wachimbaji hawa, ambao idadi kubwa yao hawana elimu ya kutosha kuhusu TB, wanakabiliwa na hatari kubwa ya kuambukizwa kutokana na kufanya kazi katika maeneo yenye msongamano mkubwa, ukosefu wa hewa safi ndani ya migodi, na baadhi ya tabia hatarishi kama vile kuvuta sigara kwa kushirikishana na unywaji wa pombe kupita kiasi katika vikundi. Tatizo hili linazidishwa na imani potofu za kishirikina ambazo zimejikita katika jamii, zinazopelekea baadhi ya wagonjwa kuchelewa kutafuta matibabu sahihi kutoka kwa wataalamu wa afya.
Takwimu kutoka Shirika la Afya Duniani (WHO) za mwaka 2023 zinaonyesha kuwa watu milioni 1.6 walipoteza maisha kutokana na Kifua Kikuu duniani. Kati yao, watu 187,000 walikuwa wanaishi na maambukizi ya Virusi vya UKIMWI (VVU), hali inayowafanya kuwa hatarini zaidi. Zaidi ya hayo, katika mwaka huo, watu milioni 10.6 waliambukizwa ugonjwa huu, ambapo wanaume walikuwa milioni 6, wanawake milioni 3.4, na watoto milioni 1.2.
Hali nchini Tanzania bado inatia wasiwasi, kwani taifa hili limeendelea kuorodheshwa miongoni mwa nchi zenye kiwango cha juu cha maambukizi ya TB duniani. Wachimbaji wadogo wa madini ni kundi lililo katika hatari kubwa zaidi ya kuambukizwa kutokana na mazingira yao magumu ya kazi na ukosefu wa elimu sahihi kuhusu ugonjwa huu na jinsi ya kujikinga nao.
Uelewa mdogo kuhusu TB miongoni mwa wachimbaji wadogo ni changamoto kubwa. Baadhi yao hawajui dalili za TB, na wanapokohoa sana, hufikiri ni matokeo ya kuvuta vumbi wakati wa kusaga mawe migodini. Wengi wanapojisikia vibaya hujaribu kutumia tiba za kienyeji kama vile kunywa maziwa au kurudi nyumbani kwao kwa ajili ya matibabu ya asili, wakiamini kuwa wamelogwa au wanasumbuliwa na mashetani.
Bwana Samweli Amosi, mchimbaji kutoka mgodi wa Mwabomba ulioko wilayani Kahama, anakiri kuwa wachimbaji wengi hawana uelewa wa kutosha kuhusu ugonjwa wa TB. Naye Bwana William Samweli kutoka mgodi wa Mwakitolyo anathibitisha kuwa hakuna utaratibu maalum wa kuwapima afya wachimbaji kabla ya kuanza kazi migodini. Mchimbaji mwingine, anayejulikana kwa jina la Mabula, anasema, “Tunakusanyika hovyo, tunabadilishana sigara bila kujali. Tunajua tu jinsi ya kujikinga na UKIMWI, lakini kuhusu TB hatuna elimu ya kutosha.”
Hata hivyo, kuna hatua mbalimbali zinachukuliwa kwa ajili ya kudhibiti TB katika maeneo ya migodi. Bwana Hamza Tandiko, Mwenyekiti wa Chama cha Wachimbaji Wadogo Mkoa wa Shinyanga (SHIREMA), anakiri kuwa TB ni tatizo kubwa linalowakabili wachimbaji. Anasema kuwa wameanza kuchukua hatua kadhaa, ikiwa ni pamoja na kuhakikisha kuwa wachimbaji wanaohusika na kuvunja mawe wanavaa vifaa kinga kama vile maski za kuzuia vumbi na miwani ya kujikinga na chembechembe za mawe.
Vilevile, viongozi wa migodi wameanza kuhimiza utaratibu wa uchunguzi wa afya kwa wachimbaji mara kwa mara. Bwana Mdashi Shabani, Meneja wa Mgodi wa Nkandi, anasema kuwa wanapogundua mchimbaji yeyote mwenye TB, wanamweka kando na kumsimamisha kazi hadi pale atakapopona kabisa na kupata ruhusa kutoka kwa daktari kurejea kazini.
Serikali pia imechukua hatua madhubuti kwa kuweka mashine 185 za kisasa za kugundua TB katika vituo mbalimbali vya afya nchini. Zaidi ya hayo, imeanzisha kampeni kabambe ya kitaifa inayojulikana kama ‘Tokomeza Kifua Kikuu.’ Kampeni hii inalenga kuwafikia wagonjwa 14,000, na sehemu muhimu ya walengwa ni wachimbaji wa madini katika migodi mbalimbali.
Licha ya juhudi hizi zinazofanywa, bado kuna changamoto nyingi zinazoikabili vita dhidi ya TB katika maeneo ya migodi. Mojawapo ya changamoto kubwa ni baadhi ya wagonjwa wa TB kutofuata maelekezo ya matibabu kwa ukamilifu na tabia ya kuhamahama kutoka mgodi mmoja kwenda mwingine kabla ya kumaliza dozi zao za dawa. Pia, upungufu wa wahudumu wa afya waliofunzwa ambao wanaweza kuwafikia wachimbaji moja kwa moja migodini unahatarisha mafanikio ya mapambano haya.
Kwa mujibu wa Dkt. Laurent Mhembe, Mratibu wa TB Mkoa wa Shinyanga, katika mwaka 2023, walihudumia wagonjwa 2,894 wa TB, ambapo 579 walikuwa wachimbaji wadogo. Katika mwaka 2024, idadi hiyo ilishuka hadi wagonjwa 1,622, na kati yao, wachimbaji walikuwa 254. Hata hivyo, Mkuu wa Mkoa wa Shinyanga, Bwana Anamringi Macha, anasema kuwa bado kuna wagonjwa 1,349 wa TB ambao hawajafikiwa na kupatiwa matibabu. Anasisitiza umuhimu wa wagonjwa wote kufuata matibabu hadi mwisho ili kuzuia ugonjwa kuwa sugu na kuenea zaidi katika jamii.