Mazoezi ya mwili yamebainika kuwa silaha muhimu dhidi ya magonjwa yasiyoambukiza (NCDs), ambayo yamekuwa tishio kubwa kwa afya ya umma nchini Tanzania na duniani kote. Faida za mazoezi ni nyingi; husaidia kuimarisha mzunguko wa damu, kupunguza mafuta yasiyohitajika mwilini, kudhibiti uzito kupita kiasi, na kuongeza ufanisi wa moyo na mapafu. Mbali na faida hizo za kimwili, mazoezi pia huchangia pakubwa katika kupunguza msongo wa mawazo, kuboresha usingizi, na kuongeza uwezo wa mwili na akili kufanya kazi kwa tija.
Licha ya umuhimu huu, wataalamu wa afya na mazoezi wameeleza wasiwasi wao juu ya idadi kubwa ya Watanzania, hususan wale wanaoishi mijini, ambao hawafanyi mazoezi ya kutosha. Hali hii inachangia kuongezeka kwa kasi kwa magonjwa kama kisukari, shinikizo la damu, magonjwa ya moyo, saratani, na matatizo ya figo, ambayo sasa yamekuwa yakishuhudiwa hata kwa vijana, tofauti na ilivyokuwa zamani ambapo yalihusishwa zaidi na wazee. Pendaeli Damas, mkazi wa Mwananyamala, Dar es Salaam, anashuhudia mwenyewe ongezeko hili akisema, "Wakati familia ya jirani yako kuna mtu anaugua figo, nyumbani kwako au ndugu kuna mtu ana kisukari, mwingine shinikizo la damu, magonjwa ya moyo au saratani, na sasa tunashuhudia tatizo la msongo wa mawazo unaouwa watu kimya kimya."
Mtaalam wa Afya na Mazoezi kutoka Shirikisho la Vyama vya Magonjwa Yasiyoambukiza Tanzania (TANCDA), Dk. Waziri Ndonde, anathibitisha kuwa mabadiliko ya mtindo wa maisha, ulaji usio na mpangilio, matumizi ya pombe na tumbaku, pamoja na kutofanya mazoezi ya kutosha, ndio vichocheo vikuu vya kuongezeka kwa NCDs. Anaeleza kuwa maisha ya kisasa mijini, ambapo watu wengi hutumia muda mwingi wakiwa wamekaa, yamepunguza shughuli za kimwili na kuchochea kuongezeka kwa uzito mkubwa, ambao ni kihatarishi kikubwa cha magonjwa haya. Kwa mfano, wafanyakazi wengi hutumia magari kwenda kazini, hupanda lifti, na kukaa ofisini kwa muda mrefu, na wanaporejea nyumbani hulala mara baada ya kula bila kufanya shughuli zozote za kimwili.
Salma Iddi, mkazi wa Kigogo Sambusa, Dar es Salaam, anaongeza kuwa ukosefu wa muda kutokana na majukumu ya kazi, kutokujua umuhimu wa mazoezi, na ukosefu wa maeneo salama ya kufanyia mazoezi ni baadhi ya sababu zinazochangia Watanzania kutofanya mazoezi. Anafafanua kuwa imani potofu kuwa kazi za nyumbani kama kufagia au kuosha vyombo zinatosha kama mbadala wa mazoezi si sahihi. Anasema mazoezi rahisi kama kuruka kamba, kutembea, kukimbia, au hata mazoezi ya viungo yanayoweza kufanywa nyumbani, yanaweza kusaidia mwili kutoa jasho na kufanya kazi vizuri. Pia, anaonya juu ya vijana wanaotumia muda mwingi kwenye mitandao ya kijamii au kutazama runinga, jambo linalohatarisha afya zao.
Aziz Mgai, shujaa wa kisukari, anashiriki uzoefu wake akisema wengi huamini NCDs ni matokeo ya uchawi au ushirikina, hasa kwa kuwa hazionekani kama magonjwa mengine ya kawaida. Anasisitiza umuhimu wa kufanya uchunguzi wa afya mara kwa mara badala ya kukimbilia maduka ya dawa pale wanapojisikia vibaya, kwani matumizi mabaya ya dawa yanaweza kusababisha usugu na matatizo zaidi ya kiafya.
Dk. Waziri Ndonde anatoa wito kwa serikali kuweka mkazo katika utekelezaji wa sheria zinazohimiza afya njema, kama vile Sheria ya Usalama Barabarani inayoruhusu ujenzi wa barabara za waenda kwa miguu na baiskeli. Analaani ukiukwaji wa sheria hizi, kama vile watu kuweka biashara au kupitisha vyombo vya moto kwenye njia za waenda kwa miguu. Anapongeza juhudi zilizofanywa katika eneo la Tanzanite ambapo barabara hufungwa kwa muda maalum ili kuwezesha wananchi kufanya mazoezi, na kuhimiza serikali za mitaa kufuata mfano huo kwa kutenga maeneo huru ya mazoezi.
Anatoa mfano wa nchi ya Finland, ambayo, licha ya kuwa na uchumi ulioendelea na magari mengi kuliko Tanzania, imeweka kipaumbele katika matumizi ya baiskeli na kutembea kwa miguu. Kila raia ana wastani wa baiskeli nne, jambo linalosaidia kupunguza mzigo wa magonjwa yasiyoambukiza kwa serikali. Dk. Ndonde anaamini kuwa Watanzania wanapaswa kubadili mtazamo wao na kuheshimu sheria za usalama barabarani, na kutowadharau wale wanaotembea kwa miguu au kuendesha baiskeli, kwani wanajenga afya zao.
Kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani (WHO), kila mtu mzima anapaswa kufanya mazoezi ya angalau dakika 150 kwa wiki, ambayo ni sawa na dakika 30 kila siku kwa siku tano. Takwimu za hivi karibuni kutoka Wizara ya Afya nchini Tanzania, zilizotolewa na Naibu Waziri wa Afya, Dk. Godwin Mollel, zinaonyesha ongezeko la wagonjwa wa shinikizo la damu kutoka 1,315,000 mwaka 2019/2020 hadi 1,665,019 mwaka 2023/2024. Asilimia 33 ya vifo vinavyotokana na NCDs husababishwa na shinikizo la juu la damu, na vifo vingi hutokea kati ya umri wa miaka 39 hadi 79. Hii inasisitiza umuhimu wa kila mwananchi kujikubali, kujitambua, na kujihudumia mwenyewe kwa kufuata ushauri wa wataalamu wa afya, ikiwemo matumizi sahihi ya dawa, lishe bora, na kufanya mazoezi mara kwa mara, ili kupunguza mzigo wa magonjwa haya katika jamii.