Kilwa Kivinje, mji mdogo wenye historia nzito ulioko kando ya Bahari ya Hindi katika Halmashauri ya Wilaya ya Kilwa mkoani Lindi, ni eneo lenye umuhimu mkubwa wa kiutamaduni na kihistoria ambalo limetambuliwa kimataifa kama Urithi wa Utamaduni wa Dunia na Shirika la Umoja wa Mataifa la Elimu, Sayansi na Utamaduni (UNESCO) tangu mwaka 1981. Hadhi hii ilitokana na mji huo kubeba masimulizi makubwa ya tawala za kikoloni na biashara ya utumwa, ambapo hadi leo hii, alama za kihistoria za zama hizo zingali zimesimama katikati ya mji, zikivutia wageni na wanahistoria kutoka kona mbalimbali za dunia.
Mhifadhi Malikale kutoka Mamlaka ya Uhifadhi Wanyamapori (TAWA) Kituo cha Kilwa Kivinje, Ndugu Elibariki Petro, anafafanua kuwa magofu ya Kilwa Kivinje yanatofautiana na yale ya Kilwa Kisiwani au Songo Mnara kwani yanapatikana katikati ya mji, yakiwa yamejichanganya na nyumba za makazi ya sasa. Baadhi ya magofu haya bado yanatumika kama makazi na wenyeji wa Kiswahili wanaoishi Kivinje.
Historia inaeleza kuwa wakati wa utawala wa Usultani wa Zanzibar, Kilwa Kivinje ilikuwa makao makuu ya Liwali wa Sultani kwa Pwani yote ya Kusini mwa Tanganyika. Bandari yake ilikuwa kituo muhimu sana cha biashara ya utumwa, na kuifanya eneo hilo kuwa lango kuu la kuingiza watumwa kutoka maeneo mbalimbali ya Kusini kabla ya kusafirishwa kwenda kwenye masoko makubwa huko Zanzibar na Bagamoyo. Inakadiriwa kuwa takriban watumwa 20,000 walipitia Kivinje kila mwaka.
Wakazi wa zamani wa Kivinje kama Mzee Mohamed Mgombela mwenye umri wa miaka 85, wanashuhudia utajiri wa malikale za kihistoria zilizomo mjini humo, ambazo zinaweza kuwa kivutio kikubwa cha utalii wa kihistoria. Miongoni mwa maeneo hayo yenye historia ni pamoja na:
Mwembe Kinyonga: Eneo hili ambalo sasa kuna Hospitali ya Wilaya, zamani kulikuwa na mti mkubwa wa mwembe uliotumiwa na wakoloni kuwanyonga mashujaa wa Vita ya Majimaji, hivyo kujipatia jina hilo la kutisha. Pia, mnara wa kuwakumbuka mashujaa hao umesimama hapo.
Boma la Wilaya: Jengo hili lilihudumu kama makao makuu ya utawala wa Wajerumani, likijumuisha ofisi ya Mkuu wa Wilaya, mahakama, kituo cha polisi, na idara nyingine za serikali. Ilikuwa kituo cha shughuli zote za kiutawala za wilaya.
Jengo la Bandari ya Kivinje: Likiwa na ghala la ghorofa moja, jengo hili lilitumika kama ofisi ya bandari na sehemu ya kuhifadhi watumwa kabla hawajapelekwa kwenye mnada. Jengo hili lipo hadi leo na linaelekeana na bandari ya sasa inayotumika kusafirisha abiria kwenda Songosongo. Karibu na hapo kulikuwa na soko la watumwa, ambalo sasa limgeuka kuwa soko la kawaida la bidhaa. Inasimuliwa kuwa kulikuwa na njia za chini kwa chini za kuwapeleka watumwa bandarini.
Mzee Mgombela anasimulia jinsi makao makuu ya serikali yalivyohamishwa kutoka Kilwa Kivinje kwenda Kilwa Masoko. Wakati wa utawala wa Wajerumani, shughuli zote zilifanyika Kivinje. Hata hivyo, baada ya Waingereza kuchukua mamlaka, walibaini kuwa kina cha maji Kilwa Kivinje kilikuwa kidogo na meli kubwa zililazimika kutia nanga mbali, na hivyo kuhitaji vyombo vidogo (tishali) kusafirisha mizigo. Baada ya kufanya utafiti na kubaini Kilwa Masoko ilikuwa na kina kirefu zaidi, Waingereza walishawishi wazee na wafanyabiashara wa Kivinje kuhamia Masoko na kujenga makazi na shughuli za kiserikali huko. Ujenzi wa Kilwa Masoko ulianza mwaka 1948, na ndiyo chanzo cha serikali kuhamia huko, huku hata sasa Rais Samia Suluhu Hassan akiendeleza ujenzi wa bandari kubwa ya uvuvi Masoko.
Mnara wa Mjerumani: Mnara huu unasimama kama ukumbusho wa Mjerumani mmoja na msaidizi wake wa Kiswahili waliokuja Kivinje kutafuta mali lakini wakakutana na wanajeshi wa Mtemi Kinjekitile na Mjerumani kuuawa. Mnara huu upo katika eneo linalojulikana kama Kabungara.
Makaburi ya Mashujaa: Eneo hili lina makaburi ya pamoja ya mashujaa wa Ujerumani na Waswahili waliojitolea maisha yao katika Vita ya Majimaji.
Hadithi ya Jiwe Jahazi: Hadithi hii ya kushangaza inasimuliwa kuhusu Wareno waliotaka kuvamia Kilwa Kisiwani katika karne ya tisa lakini walisikia wingi wa adhana (wito wa sala kwa Waislamu) na kuogopa, wakidhani Waislamu walikuwa wengi sana. Walipoondoka kwa majahazi yao, moja lilishindwa kuondoka na kugeuka kuwa jiwe, linaloonekana hadi leo kama ukumbusho wa tukio hilo.
Licha ya utajiri huu wa historia, uhifadhi wa malikale hizi unakabiliwa na changamoto. Mzee Mgombela na Ndugu Petro wanataja uhaba wa elimu kuhusu umuhimu wa malikale kwa wananchi kama sababu kuu ya baadhi yao kubomoa magofu ili kupata vifusi vya ujenzi. Hata hivyo, TAWA inafanya jitihada za kuwaelimisha wananchi na kuwashirikisha katika shughuli za uhifadhi, hasa wale wanaoishi katika magofu au karibu nayo, ili kuhakikisha urithi huu muhimu unalindwa kwa ajili ya vizazi vijavyo na kwa manufaa ya utalii.