Lindi, Tanzania - Katika mwendelezo wa kuchunguza hazina za utalii zilizofichika mkoani Lindi, makala haya yanakupeleka katika kisiwa cha kihistoria cha Kilwa Kisiwani. Eneo hili, ambalo limetambuliwa na Shirika la Umoja wa Mataifa la Elimu, Sayansi na Utamaduni (UNESCO) kama turathi ya dunia, linabeba ndani yake kumbukumbu za ustaarabu wa pwani ya Waswahili kwa zaidi ya karne nyingi. Tukiendeleza simulizi kutoka sehemu iliyopita, safari yetu leo inajikita katika magofu makuu yanayosimulia hadithi za kipekee za mji huu wa kale uliofanikiwa.
Moja ya vituo vikuu vya kihistoria ni eneo la Makutani, ambapo tunakutana na magofu makubwa mawili yaliyojengwa karibu katika karne ya 13: Msikiti Mkuu na Jumba Kuu. Mwongoza watalii, Bwana Daudi Gidion, anafafanua kwamba Jumba Kuu lilitumika kama mahali pa kuwahifadhi wageni muhimu waliofika Kilwa Kisiwani wakati wa utawala wa masultani, akiwemo Sultani Sayyid Said wa Zanzibar. Pia liliwahifadhi viongozi wa dini kama mashehe na maimamu waliokuwa wakihudumu Msikiti Mkuu. Jumba hili, likiwa na vyumba karibu 100, liliweza kuhudumia mamia ya watu na lina uhusiano wa karibu na Kasri la Makutani.
Kuhusu Msikiti Mkuu, Bwana Gidion anaeleza kuwa ni muunganiko wa misikiti miwili iliyojengwa kwa nyakati tofauti. Msikiti wa awali wa karne ya 11 uliongezewa jengo jingine kubwa katika karne ya 13 baada ya kuonekana hautoshi. Upanuzi huu uliufanya Msikiti Mkuu wa Kilwa kuwa miongoni mwa misikiti mikubwa zaidi chini ya Jangwa la Sahara kwa wakati huo, ukijengwa kwa nakshi za kipekee na kuufanya uwe na kibla mbili. Hii ilipelekea kupewa jina maalum la Masjid Kibla Tain Niara Hain, likimaanisha msikiti mmoja wenye pande mbili za kuabudia (kibla). Inashangaza kwamba msikiti huu uliwahi kufunikwa kabisa na mchanga hadi pale mwanaakiolojia mashuhuri, Nevile Chittick, alipoufukua mwaka 1958 na kuurejesha katika hali tunayoiona leo. Inasemekana msikiti huu ulikuwa miongoni mwa misikiti 90 iliyowahi kuwepo kisiwani humo, na ulikuwa na nguzo 90 kuu zilizousimamisha. Watalii wanaotembelea eneo hili bado wanaweza kuona vifaa, kama vile 'kiberenge', vilivyotumiwa na Chittick katika kazi yake ya kuufukua msikiti.
Karibu na eneo la Makutani pia kuna makaburi yanayojulikana kama Makaburi ya Masultani. Haya ni maeneo yaliyotumiwa kuzika wanafamilia ya masultani waliotawala Kilwa Kisiwani. Kaburi la kongwe zaidi katika eneo hili linakadiriwa kuwa la karne ya 16, likionesha mwendelezo wa utawala wa masultani hao katika kisiwa hicho.
Safari ya historia inatupeleka pia kwenye Ngome ya Mreno, inayojulikana pia kama Gereza la Mreno. Historia ya ngome hii inaanza katika karne ya 9, kipindi cha uvamizi wa Wareno baada ya kuwafukuza utawala wa Washirazi. Ngome hii awali ilijengwa na Wareno kwa jina la "Igreja," neno la Kireno lenye maana ya kanisa, na ilitumika kwa mafundisho ya dini ya Kikristo. Baadaye iligeuzwa kuwa ngome ya kijeshi kwa ajili ya ulinzi wa kisiwa. Katika karne ya 19, baada ya Wareno kushindwa kutawala, Waarabu walichukua udhibiti na kutumia ngome hiyo kama gereza la kufungia watumwa kabla ya kuwapeleka kwenye masoko ya biashara haramu ya watumwa. Leo, ngome hii ndio gofu pekee lililobaki ambalo linatumika kama makumbusho, likihifadhi picha za historia, vifaa vya kitamaduni na mabaki ya sarafu za kale za Kilwa. Nje yake, kuna mizinga miwili ya kihistoria – mmoja wa Wareno (karne ya 16) na mwingine wa Waarabu (karne ya 18) – pamoja na kiberenge kingine kilichotumiwa na Chittick.
Meta chache kutoka Ngome ya Mreno, tunakutana na Msikiti na Makaburi ya Malindi. Maeneo haya yalitumika na jamii ya Waarabu wenye asili ya Malindi, Kenya. Msikiti huo ulikuwa maalum kwa ajili ya wanaume pekee na ulikuwa na chumba cha madrasa kwa ajili ya masomo ya dini ya Kiislamu. Mhifadhi wa Malikale Kilwa Kisiwani na Songomnara, Bwana Zamoyo Mfikilwa, anafafanua tofauti kati ya makaburi ya masultani na yale ya Malindi. Makaburi ya Malindi yalitumiwa kuzika mashehe, masharifu, na wenyeji wa Kilwa (Waswahili), na muundo wake ulitofautiana kulingana na hadhi ya mtu. Makaburi yenye minara yalikuwa kwa ajili ya mashehe na masharifu, yale ya wanawake wa Malindi hayakuwa na minara, na makaburi ya Waswahili yaliwekewa mawe ya kawaida.
Hatimae, tunaweza kukutana na Kasri la Husuni Kubwa (Husuni Kubwa), jengo la fahari lililojengwa na Washirazi katika karne ya 14 na Sultani Hassan bin Suleiman. Kasri hili nalo linaelezwa kuwa lilikuwa na vyumba karibu 100 na lilikuwa na sehemu mbalimbali za kuvutia, ikiwemo vyumba vya kulala, ukumbi wa wageni, bwawa la kuogelea, na hata ukumbi maalum wa mahakama. Bwana Gidion anasimulia kuwa ukumbi wa mahakama ulitumika kusikiliza kesi, na adhabu kubwa kwa wakosaji ilikuwa ni kutupwa kwenye kisima maalum kilichotengwa kwa kazi hiyo. Kasri hilo pia lilikuwa na ukumbi wa maonyesho, uwanja wa biashara, na ofisi za wafanyabiashara.
Kiufupi, Kilwa Kisiwani ni eneo lenye utajiri mkubwa wa kihistoria na kiakiolojia. Kutembelea magofu haya kunatoa fursa ya kipekee ya kujifunza na kuguswa na historia halisi ya Tanzania na pwani ya Afrika Mashariki, ikionesha mchanganyiko wa tamaduni na shughuli za kiuchumi zilizostawi hapa kwa karne nyingi. Safari ya Kilwa ni hakika safari ya maarifa na kumbukumbu zisizofutika.