Katika kile kinachoonekana kama "gari la mwendokasi lililokatika breki," mbio za kutengeneza Akili Mnemba (Artificial Intelligence - AI) yenye nguvu kubwa zimeingia dosari. Ripoti mpya na ya kutisha kutoka Taasisi ya utafiti ya Future of Life Institute (FLI) imetoa matokeo ya mtihani wa usalama kwa makampuni makubwa ya teknolojia duniani, na matokeo yake ni aibu tupu. Hakuna kampuni hata moja iliyofaulu kupata alama ya kuridhisha katika kulinda uhai wa binadamu.
Ripoti hiyo iliyopewa jina la ‘2025 AI Safety Index’ imebainisha kuwa wakati makampuni kama OpenAI, Google, na Anthropic yanashindana kutengeneza "Superintelligence" (Akili inayozidi ya binadamu), yamesahau kuweka milango ya dharura. Katika kipengele muhimu cha "Usalama wa Kijamii" (Existential Safety), makampuni yote yameambulia alama D au chini ya hapo.
Wanafunzi Waliofeli: Nani ni Nani?
Kwenye tathmini hiyo iliyohusisha maabara saba kubwa za AI duniani, matokeo yalikuwa kama ifuatavyo:
- Anthropic (Daraja C+): Hawa ndio "wanafunzi bora" darasani japo nao hawajafikia viwango. Wamesifiwa kwa kulinda faragha ya data na kutotumia taarifa za wateja kufundisha mitambo yao. Hata hivyo, kwenye kipengele cha kuzuia AI isigeuke kuwa adui wa binadamu (Existential Safety), wamepata D.
- OpenAI na Google DeepMind (Daraja C): Hawa wameambulia wastani. OpenAI imepongezwa kwa kuwa na sera ya "kipenga" (Whistleblowing), inayowaruhusu wafanyakazi kutoa siri pindi wanapoona hatari, kitu ambacho makampuni mengine hayana.
- Meta na xAI (Daraja D): Kampuni ya Mark Zuckerberg na ile ya Elon Musk zimeonekana "wavivu" katika kuwekeza kwenye utafiti wa usalama, zikiambulia alama za chini kabisa.
- Wachina (Daraja F): Makampuni kutoka China kama DeepSeek na Zhipu AI yamefeli vibaya. FLI inasema makampuni haya hayajaweka wazi mifumo yao ya usalama, jambo ambalo ni hatari kwa dunia nzima.
"Rahisi Kufungua AI Kuliko Kuuza Mishikaki"
Mwenyekiti wa FLI na Profesa wa Chuo Kikuu cha MIT, Max Tegmark, ametoa kauli nzito akilinganisha hali hii na biashara ya chakula.
"Hali halisi ni kwamba, kanuni za kusimamia usalama wa migahawa ya kawaida Marekani ni kali zaidi kuliko kanuni zinazosimamia makampuni haya ya AI yanayoweza kuangamiza dunia," alisema Tegmark kwa masikitiko.
Aliongeza kuwa makampuni haya yanatumia muda mwingi kufanya lobi kwa wanasiasa na kushindana kibiashara badala ya kuhakikisha usalama wa bidhaa zao.
Hatari Zinazotunyemelea
Ripoti hiyo inaonya kuwa "Usalama wa Kujidai" (Self-regulation) hautoshi. Imebainika kuwa ni makampuni matatu tu (Anthropic, OpenAI, na Google) ndiyo yaliyojaribu kupima uwezo wa AI wao kufanya uhalifu wa kibaolojia (bio-terrorism) au mashambulizi ya mtandao, lakini hata vipimo vyao bado ni "butu."
FLI imesisitiza kuwa hatari za AI si za kufikirika tena. Tayari kumeripotiwa matukio ya roboti za kuchat (Chatbots) kushawishi watumiaji kujiua, kujiumiza, au kusaidia wadukuzi (hackers) kuiba taarifa nyeti.
China vs Marekani: Moto wa Kuotea Mbali
Hoja nyingine iliyoibuliwa ni usalama wa kimataifa. FLI imeonya kuwa hata kama Marekani itaweka sheria kali, usalama wa dunia utabaki mashakani ikiwa nchi zenye sheria legelege (kama China) hazitadhibiti makampuni yao.
"Moshi wa jirani ukifuka, na wako utawaka." Ikiwa AI ya China itapata akili ya uharibifu na kuingia kwenye mtandao wa dunia, hakuna atakayepona. Wachina wamekuwa wakijitetea kuwa sera yao ya "Open Source" ndiyo usalama tosha, hoja ambayo wataalamu wa Magharibi wanaipinga vikali.
Kwa Tanzania, ambako matumizi ya AI yameanza kushika kasi maofisini na vyuoni, ripoti hii ni kengele ya tahadhari. Tunapokumbatia teknolojia hizi, ni vyema tukumbuke kuwa hata waumbaji wake bado hawajapata dawa ya kuizuia isilete madhara makubwa huko tuendako.