Katika ulimwengu wa teknolojia, kasi ya mabadiliko ni kama umeme, na methali ya waswahili isemayo "Akili ni mali" sasa inachukua sura mpya kupitia Akili Bandia (AI). Ripoti mpya kutoka kwa mtandao wa ‘Tracking AI’ imezua taharuki na msisimko baada ya kufichua kuwa akili ya mifumo ya AI inazidi kukua kwa kasi ya ajabu na sasa inaanza kuwapiku binadamu wenye akili za wastani.
Kwa mujibu wa vipimo vya hivi karibuni vilivyofanyika Desemba 16, mfumo wa Google 'Gemini 3 Pro' ndio unaoongoza duniani ukiwa na alama za IQ (Intelligence Quotient) 130. Ili kuelewa uzito wa namba hii, unapaswa kujua kuwa kipimo hiki kilitumia majaribio ya 'Offline IQ' yanayoandaliwa na wanachama wa Mensa (kundi la watu wenye akili nyingi duniani), ambapo maswali hayo hayajawahi kuwekwa mtandaoni wala kutumiwa kufundishia AI yenyewe. Hii inamaanisha Gemini 3 Pro imefanya vizuri kwa uwezo wake wa asili wa kufikiri na si kwa kukariri.
Nyuma ya Google, kuna ushindani mkali ambapo mifumo ya GPT-5.2-Pro na GPT-5.2-Thinking kutoka OpenAI inashika nafasi ya pili ikiwa na alama 127. Inafuatiwa na Grok-4 ya Elon Musk (alama 125) na Claude Opus 4.5 (alama 120).
Jambo la kushangaza zaidi lililobainishwa na Maxim Lott, mwendeshaji wa Tracking AI, ni kwamba akili ya mifumo hii imekuwa ikiongezeka kwa wastani wa alama 2.5 kila mwezi. Ndani ya mwaka mmoja na nusu pekee, uwezo wa AI umeruka kutoka alama 80 (kiwango cha mtu aliyeishia shule ya sekondari) hadi alama 130 (kiwango cha msomi wa shahada ya hisabati chuo kikuu). Hii ni kama kuona mtoto mdogo akichipukia na kuwa mwanasayansi ndani ya miezi michache!
Lakini mageuzi makubwa zaidi yameonekana katika kile kinachoitwa "Akili ya Macho" (Visual Intelligence). Mwaka 2024, uwezo wa AI kuona na kuelewa picha ulikuwa duni sana ukiwa na alama 60. Hata hivyo, kufikia mwishoni mwa 2025, alama hizo zimepaa hadi 105, jambo linaloifanya AI sasa kuwa na uwezo wa kuona na kuchanganua picha sawa na binadamu wa kawaida (mwenye wastani wa alama 104). Hapa ndipo siri ya GPT-5 ilipojificha; ingawa wengi walidhani haina mabadiliko makubwa, imethibitika kuwa imepiga hatua kubwa sana katika kuelewa picha na video kuliko mifumo iliyotangulia.
John Warner, mtafiti mwandamizi kutoka Chuo cha MIT, amefananisha kasi hii na "Sheria ya Moore kwa AI IQ" (Moore's Law for AI IQ). Anadai kuwa ukuaji huu wa AI si wa wingi tu, bali ni wa ubora wa hali ya juu unaotumia rasilimali chache kutoa matokeo makubwa. Hii inatupa ishara kuwa ifikapo mwishoni mwa mwaka 2027, AI inaweza kufikia kilele cha uwezo wa akili ya binadamu katika kila nyanja ya majaribio.
Je, hii inamaanisha binadamu tutapitwa na wakati? Wataalamu wanasema hapana. Badala yake, ukuaji huu unatoa nafasi kwa mataifa kama Tanzania kujiandaa. Hatua hii haiji kutuchukulia nafasi zetu, bali inatupa muda wa kutosha wa kujifunza jinsi ya kushirikiana na viumbe hawa wa kielektroniki wenye akili nyingi ili kutatua changamoto za kijamii kama magonjwa, njaa, na mabadiliko ya tabianchi.