Wakati dunia ikiendelea kushangilia kasi ya teknolojia, kibao kimegeuka upande wa pili wa shilingi ambapo 'kimbunga' cha Akili Mnemba (Artificial Intelligence - AI) kinatarajiwa kuleta maafa makubwa katika soko la ajira barani Ulaya. Ripoti mpya na ya kutisha kutoka benki kubwa ya uwekezaji duniani, Morgan Stanley, imebainisha kuwa takriban wafanyakazi 200,000 katika sekta ya benki barani humo wako hatarini kupoteza vibarua vyao ndani ya miaka mitano ijayo. Hii ni sawa na kusema, teknolojia ambayo iliundwa kurahisisha kazi, sasa imeamua 'kula sahani moja' na waajiriwa.
Katika uchambuzi huo uliotikisa soko la fedha la kimataifa, Morgan Stanley imezichunguza benki 35 kubwa barani Ulaya na kubaini kuwa ifikapo mwaka 2030, asilimia 10 ya nguvukazi itaondolewa kazini. Sababu kuu? Mabosi wa benki hizo wanataka kukata gharama kwa kutumia 'roboti' na mifumo ya kidijitali badala ya binadamu. Kwa sasa, benki hizo zina jumla ya wafanyakazi milioni 2.12, hivyo panga hilo la kufuta kazi linatarajiwa kuwafyeka watu takriban 212,000 bila huruma.
Wapi Patachimbika Zaidi?
Ripoti hiyo inabainisha kuwa 'moto' huu hautawaunguza watu wa huduma kwa wateja (tellers) pekee, bali utateketeza zaidi idara za nyuma (back office). Hawa ni wale wanaoshughulikia udhibiti wa vihatarishi (risk management), masuala ya kufuata sheria (compliance), na watendaji wa ofisini. Inakadiriwa kuwa matumizi ya AI yanaweza kuongeza ufanisi kwa asilimia 30, jambo ambalo linawafanya mabosi wa benki kuona kuwa binadamu wamekuwa mzigo wa gharama.
Hali hii inafanana na kile tunachokishuhudia kidogo hapa nyumbani Tanzania, ambapo huduma za 'Simba Banking' au 'NMB Mkononi' na mawakala zimepunguza foleni benki, lakini huko Ulaya mambo ni makubwa zaidi. Benki za huko zinahaha kupunguza matumizi ili ziweze kushindana na Benki za Marekani ambazo zinaonekana kupata faida kubwa zaidi (Return on Equity - ROE). AI inaonekana kama 'mkombozi' wa kuwapa faida hiyo, hata kama itagharimu machozi ya wafanyakazi.
Mifano Hai ya 'Panga' Linalokuja
Tayari baadhi ya vigogo wameanza kutekeleza azma hii. Benki ya ABN Amro ya Uholanzi imetangaza mpango wa kupunguza asilimia 20 ya wafanyakazi wake wa kudumu ifikapo mwaka 2028. Huko Ufaransa, Benki ya Societe Generale imesema wazi kuwa "hakuna aliye salama" katika mkakati wao wa kubana matumizi.
Jambo la kushangaza zaidi linafanyika Uswisi. Benki ya UBS imeanza kutumia teknolojia ya kutengeneza 'Avatars' (viumbe vya kidijitali vinavyofanana na binadamu) ili kuwasilisha taarifa za kibenki kwa wateja kupitia video, kazi ambayo zamani ilifanywa na wachambuzi wa fedha. Isitoshe, mabosi 250 wa benki hiyo wamepelekwa Chuo Kikuu cha Oxford kujifunza namna ya kuishi na kuongoza katika zama hizi za AI.
Onyo Kali: Msikurupuke!
Licha ya mbio hizi, kuna sauti za busara zinazoonya. Bwana Conor Hillary, Mkurugenzi wa JP Morgan kanda ya Ulaya, Mashariki ya Kati na Afrika, ametoa angalizo zito. Amesema benki zinapaswa kuwa makini zisilewe sifa za AI na kusahau misingi. Anaonya kuwa ikiwa benki zitaacha kuwafundisha vijana kazi na kutegemea 'mashine' kwa kila kitu, sekta hiyo inaweza kuangukia pua huko mbeleni kwa kukosa wataalamu wenye weledi wa kibinadamu.
Suala hili ni kengele ya kuamsha hata kwa soko la ajira la Tanzania. Wakati tunapiga hatua kuelekea uchumi wa kidijitali, ni wazi kuwa ujuzi wa zamani unaweza usiwe na nafasi huko tuendako.