Rais Volodymyr Zelenskyy wa Ukraine hivi karibuni aliibua maswali ya msingi sana kuhusu mpango wa kumaliza vita nchini mwake unaohusishwa na Rais wa Marekani, Donald Trump. Akizungumza mjini Pretoria, Afrika Kusini, wakati wa mkutano wa pamoja na waandishi wa habari baada ya kufanya mazungumzo na Rais Cyril Ramaphosa, Zelenskyy alisema wazi kwamba Ukraine haiwezi kuachia eneo lake la Crimea kwa Urusi.
Alieleza msimamo wake kwa kusema kuwa "tuko tayari kutekeleza kila kitu kinachopendekezwa na washirika wetu," lakini akaongeza kwa kusisitiza kuwa "hatuwezi kufanya jambo lolote linalokwenda kinyume na sheria na katiba yetu." Kauli hii inathibitisha tena, rasmi, msimamo wa Ukraine wa kukataa wazo lolote la kukabidhi rasi ya Crimea, ambalo inasemekana ni kiini cha mapendekezo ya amani kutoka kwa Bw. Trump kuelekea Urusi.
Urusi iliivamia na kuinyakua kwa nguvu Crimea, ambayo ni eneo la Ukraine, mwaka 2014 na kutangaza kuifanya sehemu ya ardhi yake. Hata hivyo, jamii ya kimataifa haitambui hatua hiyo na inaendelea kuiwekea Urusi vikwazo kutokana na uvunjaji huo wa sheria za kimataifa. Rais Zelenskyy na wananchi wengi wa Ukraine wamekuwa wakisisitiza kuwa kutambua Crimea kama sehemu ya Urusi ni jambo lisilowezekana kabisa kutokana na vifungu vya katiba ya nchi yao.
Akizungumza siku chache kabla ya ziara ya Zelenskyy Pretoria, Donald Trump alimkosoa Rais wa Ukraine na kudai kuwa Crimea, ambayo inadhibitiwa na Urusi, haiwezi hata kuwa mada ya mazungumzo katika meza ya amani. Kwa upande wake, Urusi ilikubaliana na kauli ya Trump, ikisema msimamo wake kwamba Crimea sio sehemu ya kujadiliwa unalingana kabisa na ule wa Urusi.
Zelenskyy, wakati akijibu maswali nchini Afrika Kusini, alionyesha jinsi pendekezo la amani linalohusishwa na Trump linavyotofautiana na msimamo wa awali wa serikali ya Marekani. Alitumia mtandao wa kijamii wa X (zamani Twitter) kuonesha "Tangazo la Crimea" lililotolewa na Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani wa wakati huo, Mike Pompeo, mwaka 2018 wakati wa utawala wa kwanza wa Trump. Katika tangazo hilo, Marekani ilikemea Urusi kwa "kuharibu misingi ya kanuni za kimataifa" kwa kuivamia Crimea na kusema kuwa "hakuna nchi inayoweza kubadili mipaka ya nchi nyingine kwa kutumia nguvu."
Katiba ya Ukraine, chini ya Kifungu cha 2, inasema wazi kwamba uhuru na mamlaka ya nchi hiyo vinahusu "eneo lote la nchi," na kwamba mipaka ya sasa ya Ukraine "haiwezi kugawanywa na haiwezi kuingiliwa." Hii inaifanya Crimea kuwa sehemu ya kudumu ya eneo la Ukraine kikatiba. Njia pekee ya kuachia eneo lolote kikatiba ingekuwa kupitia kura ya maoni ya kitaifa, lakini sheria ya kijeshi iliyo chini ya vita inafanya marekebisho ya katiba kuwa jambo lisilowezekana kwa sasa.
Rais Zelenskyy alitoa hoja kali akisema kuwa ili kufikia makubaliano ya kusitisha mapigano, shinikizo linapaswa kuelekezwa kwa Urusi, na sio Ukraine. Alisema "Sijaona shinikizo kali kwa Urusi kusitisha uvamizi au kukubali kusitisha mapigano," na akatoa wito wa shinikizo kwa Moscow ili kufanikisha mazungumzo. Alimaanisha kuwa ingawa Donald Trump alikuwa ametoa onyo huko nyuma kuwa kutakuwa na athari ikiwa Urusi haitakubali kusitisha mapigano, haijafanya hivyo ipasavyo.
Alionyesha matumaini kwamba mataifa yenye ushawishi, ikiwa ni pamoja na Afrika Kusini, yatafanikiwa kumshawishi Rais Vladimir Putin wa Urusi kujadiliana. Alirudia msimamo wake kuwa Ukraine iko tayari kuanza mazungumzo kwa ajili ya kusitisha mapigano kwa kina na bila masharti yoyote.
Rais Ramaphosa alitoa maoni yake kuhusu msimamo wa Zelenskyy, akisema kuwa ni "hatua iliyoendelea" ikilinganishwa na walipokutana mara ya mwisho kwenye Mkutano Mkuu wa Umoja wa Mataifa mwezi Septemba mwaka jana. Aliongeza kuwa "masuala mengine yote, kama vile kuachia baadhi ya maeneo, yanaweza kujadiliwa kwenye meza ya mazungumzo baada ya makubaliano ya kusitisha mapigano kuanza kutekelezwa."
Ziara hii ya Zelenskyy nchini Afrika Kusini, ambayo ni ya kwanza kwa Rais wa Ukraine, imekuja baada ya Rais Ramaphosa kutembelea Ukraine mwezi Juni 2023. Ziara hiyo ya Ramaphosa ilikuwa sehemu ya juhudi za upatanishi za "Mpango wa Amani wa Afrika" uliohusisha ujumbe wa amani wa nchi za Afrika kutafuta njia ya kumaliza vita vya Ukraine.
Katika hotuba yake ya ufunguzi, Rais Ramaphosa alithibitisha kuwa amefanya mazungumzo ya simu na Rais Trump. Alisema walizungumzia "mchakato wa amani nchini Ukraine na walikubaliana juu ya hitaji la kumaliza vita haraka iwezekanavyo ili kuepuka hasara zaidi ya maisha." Pia aliongeza kuwa walikubaliana kukutana hivi karibuni kujadili masuala mbalimbali ya nchi mbili na walizungumzia haja ya kuboresha uhusiano kati ya Afrika Kusini na Marekani.
Kabla ya kuanza rasmi kwa mazungumzo, Rais Zelenskyy alitangaza kuwa atafupisha ratiba yake rasmi nchini Afrika Kusini na kurudi nyumbani mapema. Alitoa sababu ya hatua hii kuwa ni kutokana na shambulio kubwa la jeshi la Urusi lililotokea usiku uliopita mjini Kyiv, ambalo lilisababisha vifo vya watu wasiopungua 12 na kujeruhi zaidi ya 90. Tukio hili linaonyesha wazi kuwa licha ya mazungumzo na juhudi za amani, hali halisi ya vita bado inaendelea kwa ukali.