Katika kile kinachoweza kutajwa kama mapinduzi makubwa ya kiuchumi na kisayansi duniani, taifa la Japan limetangaza azma yake ya kufanya jaribio la kwanza la aina yake la kuchimba madini adimu (Rare Earth Elements) kutoka katika kina kirefu cha bahari. Hatua hii, ambayo ni kama "kujinasua kutoka kwenye makucha" ya utegemezi wa soko la kimataifa, inatarajiwa kuanza rasmi mwezi Januari mwakani katika visiwa vya Ogasawara, eneo la Minamitorishima, likiwa ni tukio linalosubiriwa kwa hamu na wachumi kote ulimwenguni.
Kulingana na taarifa zilizotolewa na Gazeti la Yomiuri na kuthibitishwa na Shirika la Utafiti wa Bahari na Maendeleo la Japan (JAMSTEC), zoezi hili si la kawaida. Linalenga kuvunja mwiko kwa kuingiza mabomba maalum hadi umbali wa mita 6,000 kwenda chini ya bahari—urefu ambao ni sawa na kupanda Mlima Kilimanjaro na kuuteremsha chini ya maji. Lengo kuu ni kuvuta tope lenye utajiri mkubwa wa madini hayo adimu ambayo kwa sasa ni "uti wa mgongo" wa teknolojia ya kisasa.
Teknolojia ya Kipekee na Changamoto za Uhandisi
Japan haijaribu tu kubahatisha; imejipanga kisayansi. Mfumo utakaotumika unahusisha mashine maalum yenye kipenyo cha mita 3.5 na urefu wa mita 5.6 itakayoshushwa kwenye sakafu ya bahari. Mashine hii itafanya kazi kama "kifyonza vumbi" kikubwa, ikivuta tope lililochanganyika na maji ya chumvi na kulipandisha juu kwenye meli maalum. Hili ni jaribio la kwanza duniani kufanyika kwa kina hiki, likidhihirisha msemo wa wahenga kuwa "penye nia pana njia."
Vita ya Kiuchumi Dhidi ya China
Tukiiangalia kwa jicho la kiuchumi, hatua hii ya Japan ni mkakati mzito wa kujihami. Kwa muda mrefu, soko la madini adimu limekuwa likishikiliwa na China, ambayo inazalisha takriban asilimia 70 ya madini hayo duniani. Madini haya, hususan aina ya 'dysprosium', ni muhimu mno katika utengenezaji wa sumaku za mota za magari ya umeme (EVs)—sekta ambayo inakua kwa kasi kubwa. Japan, ikitambua hatari ya "kuweka mayai yote kwenye kapu moja," imeamua kutafuta chanzo chake mbadala ili kujihakikishia usalama wa kiuchumi.
Serikali ya Japan haifanyi mchezo na suala hili. Imetenga bajeti nono ya takriban Shilingi za Kitanzania Bilioni 30.5 (sawa na Yen bilioni 16.4) kupitia bajeti yake ya nyongeza ya mwaka huu ili kufanikisha mradi huu. Fedha hizi zitaelekezwa pia katika ujenzi wa viwanda vya kuchenjulia tope hilo ifikapo mwaka 2027.
Matarajio na Uhifadhi wa Mazingira
Wataalamu wanabainisha kuwa tope la Minamitorishima lina utajiri wa kutosha kuendesha viwanda kwa kiwango cha kibiashara. Ikiwa jaribio hili la miezi miwili (Januari hadi Februari 14) litafanikiwa, Japan inapanga kuanza uvunaji kamili wa tani 350 kwa siku. Hii itakuwa ni habari njema kwa viwanda vyao vya magari na vifaa vya kielektroniki.
Hata hivyo, Japan haijasahau wajibu wake kwa mazingira. Sambamba na uchimbaji huo, watatumia nyambizi zisizo na rubani (unmanned submersibles) kufuatilia kwa karibu athari zozote zinazoweza kujitokeza kwenye ekolojia ya bahari. Hii ni hatua muhimu kuhakikisha kuwa wakati wanatafuta utajiri, hawaharibu nyumba ya viumbe wa baharini.
Funzo kwa Tanzania na Afrika
Hatua hii ya Japan inatoa funzo kubwa kwa mataifa ya Afrika, ikiwemo Tanzania, ambayo pia imebarikiwa kuwa na madini mbalimbali kama *graphite* na *nickel* yanayotumika kwenye teknolojia za kisasa. Wakati Japan inapambana na kina cha bahari, Tanzania ina fursa ya kuendelea kuimarisha utafiti na uchimbaji wa madini haya nchi kavu ili kunufaika na soko hili linalokua la magari ya umeme na teknolojia. Kasi ya Japan ni ukumbusho kuwa katika ulimwengu wa sasa wa ushindani, taifa linalowekeza kwenye utafiti na teknolojia ndilo litakaloshikilia usukani wa uchumi.
Mradi huu, ulio chini ya mpango mkubwa wa 'Strategic Innovation Promotion Program (SIP)', unaashiria mwanzo mpya wa jinsi mataifa yanavyoweza kutumia rasilimali za baharini kujikomboa kiuchumi. Macho yote sasa yapo Minamitorishima; je, Japan itafanikiwa kuibadili tope kuwa dhahabu mpya ya viwanda? Muda utatuambia.