Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa (TAKUKURU) imefichua changamoto tano muhimu zinazoathiri utaratibu wa halmashauri nchini Tanzania kukusanya na kuwasilisha kodi ya zuio. Ugunduzi huu umetokana na ripoti ya utendaji kazi wa taasisi hiyo kwa mwaka 2023/2024, ambayo iliwasilishwa kwa Rais Samia Suluhu Hassan Ikulu jijini Dar es Salaam na Mkurugenzi Mkuu wa TAKUKURU, Kamishna Crispin Chalamila.
Akizungumza wakati wa hafla hiyo, Kamishna Chalamila alibainisha kuwa matatizo hayo makuu ni pamoja na usimamizi mbovu wa mapato ya kodi, baadhi ya halmashauri kulegalega katika kutimiza wajibu wao wa msingi, ukosefu wa takwimu sahihi zinazoonyesha kiasi kinachotarajiwa kukusanywa kutoka kwa kila halmashauri, na udhaifu katika kuhifadhi kumbukumbu sahihi za hundi za kodi ya zuio ambazo zimeidhinishwa kwa ajili ya kuwasilishwa Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA).
Kamishna Chalamila aliongeza kuwa tatizo jingine linalochangia upotevu wa mapato ni kukosekana kwa mfumo mmoja wa kitaifa unaounganisha na kuratibu utekelezaji wa miradi mbalimbali katika ngazi za halmashauri. Hali hii inafanya kuwa kigumu kwa TRA kufanya ufuatiliaji madhubuti wa kodi ya zuio inayokatwa, na hivyo kuacha mwanya kwa watu wasio waaminifu kupoteza mapato ya serikali.
Katika jitihada za kubaini mianya ya rushwa na kupendekeza suluhisho, TAKUKURU ilifanya uchunguzi wa kina na uchambuzi wa mifumo ya utoaji huduma katika taasisi 660. Kupitia kazi hiyo, taasisi ililenga kubaini maeneo ambayo yanaweza kuwa chanzo cha vitendo vya rushwa na kutoa mapendekezo ya namna bora ya kuziba mianya hiyo ili kuhakikisha rasilimali za umma zinatumika kwa manufaa ya wananchi wote.
Kamishna Chalamila alieleza zaidi kuwa TAKUKURU ilichambua kwa undani mfumo wa ukusanyaji na uwasilishaji wa kodi ya zuio katika halmashauri 101 nchini. Lengo kuu lilikuwa ni kutathmini ufanisi wa mchakato mzima, kuanzia ukataji wa kodi kutoka kwa wazabuni, uwasilishaji wake kwa TRA, hadi mifumo ya ndani ya halmashauri inayotumika kusimamia mapato hayo.
Matokeo ya uchambuzi huo yalionyesha kuwa kati ya halmashauri 101 zilizofanyiwa tathmini, 52 zilikuwa zinatekeleza wajibu wao wa kukata kodi ya zuio kutoka kwa wazabuni wanaofanya nao biashara. Hata hivyo, alibainisha kuwa kati ya halmashauri hizo 52, ni 41 pekee ndizo zilizokuwa zikiwasilisha kodi hiyo kwa TRA kwa ukamilifu, huku 11 zikionekana kuwasilisha kiasi pungufu.
Kamishna Chalamila alielezea furaha yake kwa hatua zilizochukuliwa na TAKUKURU, ambapo halmashauri 35 kati ya 49 ambazo hapo awali hazikuwa zimewasilisha kodi ya zuio, zimefanikiwa kuwasilisha kiasi kinachostahili kwa TRA baada ya kuingiliwa kati na taasisi hiyo. Alifafanua kuwa kiasi cha fedha ambacho kilikuwa hakijawasilishwa na halmashauri zilizochambuliwa kilifikia takriban Shilingi milioni 186.3 kwa mwaka 2021/22 na Shilingi bilioni 1.38 kwa mwaka 2022/23. Kutokana na ushiriki wa TAKUKURU, kiasi cha Shilingi bilioni 2.15 kilifanikiwa kukusanywa na kupelekwa TRA.
Ili kuimarisha zaidi ukusanyaji wa kodi ya zuio na kuhakikisha mapato ya serikali hayapotei, Kamishna Chalamila alitoa mapendekezo kadhaa muhimu. Alisisitiza umuhimu wa kuunganisha mifumo yote ya malipo ya miradi katika ngazi zote za halmashauri. Hatua hii itasaidia kurahisisha uratibu na uwasilishaji wa kodi husika kwa TRA. Pia, alipendekeza kuimarishwa kwa ufuatiliaji wa karibu wa mchakato wa ukataji na uwasilishaji wa kodi hiyo. Zaidi ya hayo, alishauri kuongezwa kwa juhudi za kutoa elimu kwa wadau wote wanaohusika na ulipaji, ukusanyaji, na uwasilishaji wa kodi ya zuio ili kuongeza uelewa na uwajibikaji.
Mbali na masuala ya kodi ya zuio, Kamishna Chalamila alitaja kuwa TAKUKURU imekuwa ikifuatilia kwa karibu matumizi ya rasilimali za umma katika miradi mbalimbali ya maendeleo 1,773 nchini, ambayo ina thamani ya takriban Shilingi trilioni 11.48. Miradi hii inajumuisha ujenzi wa hospitali za rufaa katika mikoa ya Songwe, Katavi, Kigoma, Singida, Geita, na Tabora; ujenzi wa Kiwanja cha Ndege cha Kimataifa cha Msalato jijini Dodoma; ufuatiliaji wa urejeshwaji wa mikopo ya asilimia 10 inayotolewa katika halmashauri; na matumizi ya fedha za mfuko wa afya. Ufuatiliaji huu unalenga kuhakikisha kuwa fedha za umma zinatumika kwa malengo yaliyokusudiwa na kuepusha ubadhirifu au matumizi mabaya.