"Nilikuwa ninaumwa kichwa mara kwa mara, damu yangu ilikuwa haizidi kiwango cha sita. Sikuweza kukamilisha mwezi shuleni bila kulazwa," anasimulia Elisha Joseph (11), mmoja wa watoto wa kwanza nchini Tanzania kupokea tiba ya uhakika ya ugonjwa wa selimundu. Leo, Elisha anaishi maisha mapya, bila maumivu yaliyomwandama kwa muongo mmoja. Hadithi yake ni ishara ya matumaini mapya yanayochipukia kutoka Hospitali ya Benjamin Mkapa (BMH) jijini Dodoma, kituo ambacho kimegeuka kuwa ngome ya mapinduzi dhidi ya ugonjwa huu wa kurithi.
Mnamo Mei 10, 2023, Tanzania iliingia kwenye ramani ya dunia ya tiba za kisasa wakati Waziri Mkuu, Kassim Majaliwa, alipozindua rasmi huduma ya upandikizaji uloto (bone marrow transplant). Hii si tu huduma ya kwanza ya aina yake nchini, bali ni ya kipekee katika ukanda mzima wa Afrika Mashariki na Kati, na imeiweka Tanzania kuwa nchi ya saba barani Afrika kutoa tiba hii inayookoa maisha.
Tangu kuanzishwa kwake, watoto 21 wamefanikiwa kupata tiba hii na afya zao zinaendelea vyema, wakisema kwaheri kwa maumivu ya viungo, upungufu wa damu wa mara kwa mara, na safari za hospitali zisizoisha.
Sayansi Inavyokutana na Matumaini
Ugonjwa wa selimundu (sikoseli) husababisha chembechembe nyekundu za damu kuwa na umbo lisilo la kawaida, kama mwezi mchanga (mundu), na kuwa ngumu na za kunata. Kama anavyofafanua Dk. Evance Godfrey, Bingwa wa Magonjwa ya Watoto kutoka Hospitali ya Taifa Muhimbili, umbo hili hufanya chembechembe hizo zikwame kwenye mishipa midogo ya damu, kuzuia mtiririko wa oksijeni na kusababisha maumivu makali, uharibifu wa viungo, na hata kiharusi.
Tiba ya upandikizaji uloto, kama anavyoeleza Dk. Stella Malangahe, Mkuu wa Idara ya Magonjwa ya Damu BMH, inalenga kuondoa kabisa kiini cha tatizo. Mchakato huu wa kisayansi unaanza kwa kumpata mchangiaji (kawaida ndugu wa karibu) ambaye vinasaba vyake (HLA) vinaendana na vya mgonjwa. Kisha, uloto wenye seli mbovu za mgonjwa husafishwa kwa kutumia dawa kali (chemotherapy), na hatimaye, mgonjwa anapandikizwa seli shupavu za uloto kutoka kwa mchangiaji.
"Mchakato wenyewe wa kupandikiza huchukua siku moja, lakini mgonjwa anahitaji kukaa wodini kwa wiki sita hadi nane chini ya uangalizi mkali ili seli mpya zianze kufanya kazi," anasema Dk. Stella.
Gharama, Changamoto na Wito kwa Jamii
Wakati tiba hii ni neema, gharama zake si haba. Kwa sasa, matibabu kwa mgonjwa mmoja yanagharimu takriban Shilingi milioni 75. Ingawa ni nafuu kulinganisha na Shilingi milioni 120-150 za kwenda nje ya nchi, bado ni kiasi kikubwa kwa familia nyingi za Kitanzania. Hili linathibitishwa na ukweli kwamba kati ya watoto 21 waliotibiwa, 20 walifadhiliwa na Mfuko wa Rais.
"Serikali imefanya uwekezaji mkubwa wa zaidi ya Shilingi bilioni 4.7 hadi sasa. Lakini mzigo huu ni mzito, tunahitaji sana ushirikiano kutoka kwa mifuko ya bima, mashirika, na watu binafsi ili huduma hii iwe endelevu na iwafikie wengi zaidi," anasihi Dk. Stella. Hoja hii inaungwa mkono na familia za wagonjwa, ambazo pia zimeomba serikali na hospitali kujenga hosteli karibu na BMH ili kupunguza gharama za malazi kwa familia zinazotoka mikoa ya mbali.
Mustakabali wa Tiba na Maono ya BMH
Kwa taifa ambalo lina takriban watu milioni 10.2 wenye vinasaba vya selimundu na zaidi ya watoto 14,000 wanaozaliwa na ugonjwa huo kila mwaka, huduma ya BMH ni muhimu mno. Hospitali ina maono ya kuwa kituo cha kikanda cha ubora, tayari ikihudumia wagonjwa kutoka nchi jirani kama Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC). Kwa kushirikiana na Chuo Kikuu cha Dodoma (UDOM), BMH inalenga pia kuzalisha wataalamu wengi zaidi na kufanya tafiti za kina ili kuendeleza mapambano dhidi ya selimundu.
Mafanikio ya BMH ni ushahidi dhahiri kwamba uwekezaji makini katika sayansi na afya unaweza kubadilisha maisha, na kurejesha tabasamu kwenye nyuso za maelfu ya watoto na familia zao kote nchini.